W ostatnich latach obserwujemy intensywny powrót do naturalnych metod wspierania organizmu, profilaktyki chorób i leczenia. Szczególnie przydatne są te substancje które w nieinwazyjny sposób wspierają naturalne procesy naprawcze naszego organizmu i wykazują ochronne działanie względem niekorzystnych czynników środowiskowych.
Okazuje się, że niektóre rośliny i grzyby są w niektórych kulturach wykorzystywane od tysięcy lat, a badania naukowe potwierdzają te dobroczynne właściwości. Przykładem takich roślin i grzybów są adaptogeny. To substancje pochodzenia naturalnego, wytwarzane są z roślin i grzybów, które wykazują korzystny wpływ na komórki organizmu człowieka zwiększając jego odporność na czynniki stresowe.
Adaptogeny wspierają organizm w radzeniu sobie ze stresem i przywracaniu równowagi, są wykorzystywane w medycynie ludowej, zwłaszcza w tradycyjnej medycynie chińskiej i ajurwedzie. Działają na poziomie komórkowym, regulując reakcję organizmu na czynniki stresogenne, ma to wpływ zarówno zdrowie fizyczne, jak i psychiczne.
Obecnie stres uważa się za niezwykle istotny czynnik wywołujący i nasilający wiele schorzeń, szczególnie cywilizacyjnych. Mechanizmy działania adaptogenów polegają na wspieraniu homeostazy, czyli zdolności organizmu do samoregulacji i dostosowywania się do zmieniających się warunków, nazywanej też adaptacją. Wpływają one na układ nerwowy, hormonalny i odpornościowy, dzięki czemu mogą redukować poziom kortyzolu – hormonu stresu – oraz wspierać ogólną odporność organizmu.
Adaptogeny nie działają jak klasyczne leki o szybkim i konkretnym działaniu, lecz raczej wzmacniają organizm w dłuższej perspektywie, stopniowo poprawiając jego zdolność do adaptacji. Badania potwierdziły, że adaptogeny poprawiają funkcjonowanie układu odpornościowego, pomagając w profilaktyce i leczeniu infekcji, wspierają detoksykację i regenerację komórek oraz wykazują działanie przeciwwirusowe. Działają poprzez wzmacnianie odporności, hamowanie stanu zapalnego i stymulację procesów naprawczych.
Badania nad właściwościami adaptogenów i mechanizmami ich działania w profilaktyce chorób, jak i leczeniu różnych schorzeń nadal trwają. Jednak są już przedkliniczne i kliniczne dowody na prozdrowotne działanie adaptogenów, dotyczą one m.in. gatunków:witanii ospałej „Ashwagandy” Withania somnifera, różenieca górskiego Rhodiola rosea, cytryńca chińskiego Schisandra chinensis, i rodzjów: lukrecja Glycyrrhiza spp., żeń-szeń Panax spp.. Żeby precyzyjniej poznać właściwości, zastosowanie i ewentualne przeciwwskazania warto omówić poszczególne gatunki.
Ashwagandha to gatunek Withania somnifera, znana również jako witania ospała, jest jednym z najczęściej stosowanych adaptogenów w medycynie ajurwedyjskiej. Jej właściwości obejmują redukcję stresu, poprawę jakości snu oraz wsparcie funkcji poznawczych. Dzięki zawartości witanolidów działa przeciwzapalnie, antyoksydacyjnie i wzmacnia odporność.
Ashwagandha jest również stosowana w celu zwiększenia energii, wydolności fizycznej i poprawy regeneracji organizmu, a także wspiera równowagę hormonalną (obniża poziom kortyzolu), co czyni ją cennym wsparciem dla osób zmagających się z przewlekłym stresem i zmęczeniem, w tym również u sportowców wyczynowych. Co ciekawe ma też zastosowanie we wsparciu leczenia infekcji bakteryjnych, ponieważ hamuje rozwój niektórych bakterii Gram-ujemnych (Klepsiella spp., Salmonella spp. itd.) i Gram-dodatnich (np. Staphylococcus aureus).
Różeniec górski to adaptogen znany z właściwości antyoksydacyjnych i przeciwzapalnych. Jego głównym działaniem jest wspomaganie organizmu w radzeniu sobie ze stresem oraz poprawa koncentracji i wydolności fizycznej. Różeniec wspiera także funkcjonowanie układu sercowo-naczyniowego oraz zmniejsza uczucie zmęczenia. Regularne stosowanie może zwiększać poziom serotoniny i dopaminy, co przekłada się na poprawę nastroju oraz lepszą odporność na stres psychiczny i fizyczny.
Według literatury naukowej jego przeciwzapalne właściwości mogą być wykorzystywane w przypadku wielu chorób, w tym schorzeń układu sercowo-naczyniowego, chorób neurodegeneracyjnych, cukrzycy, chronicznym stresie i zmęczeniu, posocznicy oraz nowotworach.
Żeń-szeń (Panax ginseng) to jeden z najbardziej znanych adaptogenów, niezwykle bogaty w składniki odżywcze (polisacharydy, polipeptydy, aminokwasy, kwasy tłuszczowe, składniki mineralne) i aktywne (saponiny triterpenowe, ginsenozydy, triterpenoidy, peptydoglukany) stosowany w celu poprawy odporności, zwiększenia energii oraz poprawy funkcji poznawczych. Wspiera organizm w walce ze stresem i zmęczeniem, a także wspomaga funkcjonowanie układu nerwowego i sercowo-naczyniowego.
Badania wskazują, że może zwiększać aktywność limfocytów T i NK (ang. Natural Killer), wzmacniając mechanizmy obronne organizmu. Jednak stosowanie żeń-szenia nie jest zalecane osobom z nadciśnieniem, cukrzycą, kobietom w ciąży, osobom z nadpobudliwością oraz stosującym leki przeciwzakrzepowe lub pobudzające, ze względu na jego silne działanie pobudzające.
Maca (Lepidium meyenii) to adaptogen pochodzący z Andów, bogaty w składniki odżywcze i bioaktywne, takie jak witaminy, składniki mineralne, aminokwasy, polifenole (flawonolignany), makaeny, makamidy, glukozynolany i alkaloidy. Znana jest przede wszystkim ze swojego wpływu na równowagę hormonalną oraz poprawę libido i płodności. Wspiera także wydolność fizyczną i psychiczną, zwiększa poziom energii oraz wspomaga regenerację organizmu.
Maca jest ceniona za swoje właściwości antyoksydacyjne i neuroprotekcyjne, co czyni ją skutecznym wsparciem w walce ze stresem i zmęczeniem. Dodatkowo, przypisuje się jej też działanie przeciwbakteryjne, przeciwnowotworowe, hepatoprotekcyjne, immunomodulacyjne oraz korzystny wpływ na zdrowie skóry i funkcjonowanie układu trawiennego.
Warto widzieć, że część rośliny ich genetyka, przetwarzanie, ekstrakcja oraz protokoły eksperymentalne to główne czynniki wpływające na skład chemiczny, właściwości fizykochemiczne i efekty zdrowotne produktów na bazie maca.
Wśród innych popularnych adaptogenów warto wymienić cytryniec chiński (Schisandra chinensis) i tulsi (Ocimum sanctum). Cytryniec chiński znany jest z działania wzmacniającego odporność oraz poprawy wydolności organizmu. Owoce S. chinensis wykorzystywane są obecnie w fitoterapii, a były znane z tradycyjnej medycyny chińskiej. Wyciąg z owoców cytryńca działa hepatoprotekcyjne, przeciwnowotworowo i przeciwzapalnie. Może być pomocny w leczeniu wrzodów i detoksykacji organizmu.
Z kolei tulsi, zwana również świętą bazylią, wykazuje silne działanie adaptogenne, przeciwzapalne i przeciwinfekcyjne. W literaturze dotyczącej tulsi wymienia się też właściwości przeciwbiegunkowe, przeciwbólowe, przeciwalergiczne, przeciwnadciśnieniowe, kardioprotekcyjne, poprawiające pamięć, obniżające poziom cholesterolu, hepatoprotekcyjne i przeciwcukrzycowe. Stosowana jest w celu redukcji poziomu kortyzolu, poprawy koncentracji i wsparcia układu oddechowego. Oba te adaptogeny odgrywają istotną rolę w naturalnym wzmacnianiu organizmu i zwiększaniu odporności na stresory środowiskowe.
Adaptogeny w suplementacji występują w różnych postaciach:
Na rynku można też znaleźć inne formy adaptogenów lub produkty zawierające ich dodatek, są to np. herbaty i napary, działają łagodniej i mogą też zawierać inne substancje. Warto zatem czytać skład produktu, który zamierzamy stosować.
Dawkowanie jest ściśle zależne od gatunku adaptogenu i jego formy:
Przy stosowaniu adaptogenów warto zaczynać od niższej dawki i stopniowo ją zwiększać. Warto zawsze sprawdzić też jakie dawkowanie poleca producent. Nie zaleca się łączenia wielu adaptogenów jednocześnie, bez konsultacji z lekarzem lub dietetykiem.
Niektóre adaptogeny mogą wchodzić w interakcje z lekami. Ashwagandha może wzmacniać działanie leków na tarczycę oraz obniżać ciśnienie krwi. Różeniec górski może nasilać działanie leków przeciwdepresyjnych i pobudzających. Żeń-szeń może wpływać na poziom cukru we krwi i osłabiać działanie leków przeciwzakrzepowych. Nie należy też łączyć żeń-szenia z lekami pobudzającymi.
Jeśli przyjmujesz jakiekolwiek leki, przed rozpoczęciem suplementacji warto skonsultować się z lekarzem.
Zwykle adaptogeny są stosowane w przypadku:
Mimo licznych korzyści adaptogeny nie są dla każdego. Powinny unikać ich:
Adaptogeny to naturalne wsparcie dla organizmu, które pomaga lepiej radzić sobie ze stresem i zmiennymi warunkami życia. Ich regularne i odpowiednie stosowanie może prowadzić do poprawy samopoczucia, wydajności i zdrowia psychicznego. Należy stosować wybrany adaptogen w odpowiednich dawkach, a także unikać łączenia z lekami i innymi suplementami oraz zapoznać się z przeciwskazaniami. Warto obserwować reakcję organizmu i w razie potrzeby skonsultować suplementację z lekarzem prowadzącym lub dietetykiem.
