Hydrokortyzon – kiedy pomaga (wskazania), a kiedy szkodzi?

Z tego artykułu dowiesz się:

• Co to jest hydrokortyzon?
• Właściwości i mechanizm działania hydrokortyzonu
• Wskazania do stosowania hydrokortyzonu
• Formy i sposoby podawania hydrokortyzonu
• Dawkowanie hydrokortyzonu
• Przeciwwskazania do stosowania
• Możliwe skutki uboczne
• Środki ostrożności i zalecenia

Co to jest hydrokortyzon?

Hydrokortyzon jest substancją leczniczą naśladującą i wzmacniającą fizjologiczne efekty kortyzolu – jednego z najważniejszych glikokortykosteroidów. Lek początkowo był wykorzystywany głównie w reumatologii, z czasem spektrum jego zastosowań znacznie się poszerzyło. 

Sam kortyzol został zidentyfikowany i zsyntetyzowany po raz pierwszy w latach 30. XX wieku. Za dalsze odkrycia, które przyczyniły się do zrozumienia funkcji kortyzolu i innych hormonów steroidowych, trzech badaczy otrzymało w 1950 r. Nagrodę Nobla.

To odkrycie stanowiło przełom w medycynie. Otworzyło drogę do leczenia wielu wcześniej nieuleczalnych chorób na tle zapalnym i autoimmunologicznym.

Dowiedziono, że reguluje szeroki zakres procesów, od metabolizmu i równowagi elektrolitowej po reakcje odpornościowe – jest niezbędny do życia.

Jako substancja czynna, występuje w różnych formach chemicznych. Najczęściej spotykane formy to: wolny hydrokortyzon, octan (Hydrocortisoni acetas), maślan (Hydrocortisoni butyras), bursztynian sodu (Hydrocortisoni natrii succinas).

Właściwości i mechanizm działania hydrokortyzonu

Działanie substancji, podobnie jak innych glikokortykosteroidów, jest złożone i odbywa się na wielu poziomach, głównie poprzez dwa odrębne mechanizmy: genomowy (klasyczny) i niegenomowy (szybki).

• Mechanizm genomowy jest podstawą większości efektów terapeutycznych. Polega na modulacji ekspresji genów. Uruchamia procesy, kontrolujące wiele przemian metabolicznych oraz spowalniają syntezę mediatorów prozapalnych.
• Mechanizm niegenomowy odpowiada za szybkie efekty, obserwowane w ciągu minut od przyjęcia leku i nie jest zależny od syntezy białek. Ma znaczenie w leczeniu stanów ostrych, takich jak wstrząs anafilaktyczny.

Hydrokortyzon ma właściwości:

• przeciwzapalne – hamuje gromadzenie się komórek odpornościowych (limfocytów, monocytów i granulocytów kwasochłonnych). Jest to niezbędne w opanowywaniu wielu procesów chorobowych;
• przeciwalergiczne i przeciwświądowe – osłabia reakcje uczuleniowe, m.in. przez blokowanie wydzielania histaminy. To działanie jest wykorzystywane w przypadku nagłych i ciężkich alergii;
• przeciwobrzękowe – zmniejsza przepuszczalność naczyń i stabilizację błon komórkowych;
• mineralokortykoidowe – powoduje zatrzymanie sodu i wody oraz zwiększa wydalanie potasu z moczem. Może prowadzić do nadciśnienia i hipokaliemii;
• immunosupresyjne – hamuje odpowiedź immunologiczną organizmu. Jest wykorzystywany w chorobach układu odpornościowego, przeszczepach organów czy w leczeniu niektórych nowotworów;
• przeciwwstrząsowe – wykorzystywane w stanach nagłych, np. we wstrząsie anafilaktycznym, septycznym czy kardiogennym, gdy priorytetem jest szybkość działania i stabilizacja krążenia;
• metaboliczne – prowadzi do hiperglikemii (działanie diabetogenne). Nasila katabolizm białek, prowadząc do atrofii mięśni i skóry. Wpływa na gospodarkę lipidową, powodując redystrybucję tkanki tłuszczowej.

Względna moc działania substancji aktywnej jest niższa niż innych steroidów (np. 0,25 w porównaniu do prednizonu o mocy 1,0). To często czyni go bezpieczniejszym wyborem przy dłuższej terapii, szczególnie gdy jest aplikowany miejscowo.

Zalecenia do przyjmowania leku są szerokie i zależą od postaci oraz sposobu zastosowania. Obejmują m.in. schorzenia dermatologiczne, alergiczne, endokrynologiczne i reumatologiczne.

Rola leku w leczeniu niektórych chorób przewlekłych ewoluuje w związku z postępem medycyny. Zamiast długotrwałego stosowania sterydów doustnych, preferuje się nowoczesne, celowane terapie, m.in. leki biologiczne. Doustny glikokortykosteroid jest czasem zalecany jako „terapia pomostowa” w celu szybkiego opanowania bardzo ciężkich zaostrzeń, przed włączeniem leczenia docelowego.

Choroby skóry

Preparaty z tą substancją są szeroko wykorzystywane w leczeniu stanów zapalnych skóry różnego pochodzenia, szczególnie na tle uczuleniowym.

Główne zastosowania w leczeniu to:

• atopowe zapalenie skóry (AZS) – jest to przewlekła choroba skóry, częsta u dzieci, charakteryzuje się świądem i suchością;
• łojotokowe zapalenie skóry – często występuje na owłosionej skórze głowy, twarzy i tułowiu;
• wyprysk alergiczny i kontaktowy (z podrażnienia) – powodowany kontaktem z alergenem lub substancją drażniącą. Stosowanie leku skutecznie łagodzi podrażnienie;
• pokrzywka – reakcja skórna objawiająca się m.in. swędzącymi bąblami;
• liszaj płaski o nasilonym świądzie – choroba skóry i błon śluzowych;
• liszaj rumieniowaty i rumień wielopostaciowy – autoimmunologiczne choroby skóry;
• łuszczyca owłosionej skóry głowy oraz łuszczyca zadawniona – w łuszczycy jest często stosowany jako element terapii skojarzonej;
• świerzbiączka – choroba charakteryzująca się silnym świądem i zmianami skórnymi;
• łagodzenie stanów po ukąszeniach owadów – zmniejsza obrzęk i swędzenie;
• oparzenia I i II stopnia – pomaga w redukcji zmian i bólu;
• kontynuacja leczenia po silniejszych lekach – preparat o słabszej mocy, może być bezpieczniej stosowany jako terapia podtrzymująca.

Omawiany lek stosuje się również w leczeniu skórnych powikłań po chemioterapii i radioterapii oraz w preparatach złożonych (np. Proktosedon) w leczeniu hemoroidów i stanów zapalnych skóry odbytu. Maści i kremy zawierające hydrokortyzon nie powinny być stosowane na duże powierzchnie skóry bez konsultacji z lekarzem.

W Polsce, według różnych szacunków, atopowe zapalenie skóry dotyka od ok. 5% do nawet 9% dzieci oraz od ok. 2% do 8% dorosłych. Często jest dostępny bez recepty i pozostaje jednym z podstawowych preparatów w tej grupie schorzeń.

Stany zapalne i alergiczne

Lek podawany ogólnoustrojowo (doustnie, w zastrzykach lub dożylnie) jest wykorzystywany w leczeniu ciężkich reakcji zapalnych i alergicznych m.in.:

• ostre, ciężkie reakcje uczuleniowe (anafilaksja),
• ostre stany astmatyczne (zaostrzenia),
• a także wstrząs anafilaktyczny, w którym wykazywane działanie przeciwzapalne jest podstawą dla uratowania życia.

W tych przypadkach często stosuje się wysokie dawki, aby szybko opanować reakcję organizmu – jest to jeden z podstawowych leków ratujących życie w ostrych stanach skurczu oskrzeli.

Według danych NFZ w 2023 roku w Polsce na astmę chorowało ponad 2 miliony osób, a świadczeń z tego powodu udzielono ponad milionowi pacjentów. W sytuacjach zaostrzeń, szybkie podanie leku może znacząco złagodzić objawy choroby, zapobiec hospitalizacji, a nawet uratować życie.

Zgodnie z globalnymi wytycznymi leczenia astmy rola preparatu podawanego ogólnoustrojowo jest dziś ograniczona do leczenia ciężkich zaostrzeń. Fundamentem terapii przewlekłej na każdym etapie zaawansowania astmy oskrzelowej są leki wziewne. 

Choroby endokrynologiczne

Podstawowym zastosowaniem hydrokortyzonu w chorobach endokrynologicznych jest leczenie substytucyjne w niedoczynności kory nadnerczy. Ta terapia ratuje życie, a jej przerwanie grozi śmiertelnym przełomem nadnerczowym.

Przykładowe zastosowanie leku w chorobach endokrynologicznych:

• pierwotna niedoczynność kory nadnerczy (choroba Addisona) – stan, w którym nadnercza nie produkują wystarczającej ilości kortyzolu i często również aldosteronu;
• wtórna niedoczynność kory nadnerczy (np. zespół Sheehana) – wynika z zaburzeń pracy przysadki mózgowej, która nie stymuluje nadnerczy do produkcji kortyzolu;
• zespół Nelsona – stan po obustronnym usunięciu nadnerczy;
• zespół nadnerczowo-płciowy – wrodzone zaburzenia syntezy hormonów steroidowych.

W tych przypadkach dawka substancji czynnej jest dobierana tak, aby naśladować naturalny rytm dobowy wydzielania kortyzolu.

Formy i sposoby podawania hydrokortyzonu

Preparat jest dostępny w wielu formach, co pozwala dopasować sposób podania leku do schorzenia i nasilenia objawów:

• kremy, maści, emulsje – to najczęściej spotykane postaci hydrokortyzonu bez recepty;
• tabletki, w tym o zmodyfikowanym uwalnianiu, które pozwalają na lepsze naśladowanie fizjologicznego rytmu wydzielania kortyzolu;
• krople do oczu – pacjenci powinni być monitorowani w krótkich odstępach czasu;
• preparaty doodbytnicze – czopki i maści;
• roztwory do wstrzykiwań i wlewów – podawane dożylnie w stanach nagłych (np. ostra niedoczynność nadnerczy) lub domięśniowo w sytuacjach, gdy dożylnie jest utrudnione;
• leki recepturowe – sporządzane w aptece, np. maści, krople do oczu, uszu i nosa.

Podczas stosowania tabletek dawkowanie powinno zostać ustalone przez lekarza po uwzględnieniu rodzaju i stopnia zaawansowania choroby, wieku pacjenta, a także ogólnego stanu zdrowia. Początkowo jest zazwyczaj większe, a po uzyskaniu oczekiwanego efektu terapeutycznego jest stopniowo zmniejszane do najmniejszej dawki podtrzymującej.

W leczeniu substytucyjnym u dorosłych zwykle stosuje się 20-30 mg na dobę, rano. U dzieci przelicza się na powierzchnię ciała (np. 10-12 mg/m² na dobę).

W stanach stresowych konieczne jest czasowe zwiększenie dawki leku, nawet kilkukrotnie. Dzięki temu można zapobiec przełomowi nadnerczowemu, który stanowi zagrożenie życia. 

Naturalny kortyzol, nazywany „hormonem stresu”, ma najwyższe wartości rano (między 6:00 a 8:00). W ciągu dnia stopniowo spada, najniższy poziom osiąga w nocy; terapia substytucyjna ma na celu odwzorowanie naturalnego cyklu dobowego kortyzolu. Największą część dawki przyjmuje się rano, a mniejsze porcje w ciągu dnia.

Pacjenci z przełomem nadnerczowym mogą doświadczyć szeregu objawów: silne zmęczenie, omdlenia, bóle brzucha i pleców, nudności, wymioty, uczucie splątania, obniżenie poziomu świadomości, majaczenie, hipotonia ortostatyczna.

Preparaty w postaci maści, emulsji, aerozolu lub kremu nakłada się cienką warstwą na zmieniony chorobowo obszar kilka razy na dobę. 

Krople do oczu – podanie do chorego oka kilka (np. 2-4) razy na dobę. Czas leczenia zwykle waha się od kilku do maksymalnie 14 dni.

Przeciwwskazania do stosowania

Większość przeciwwskazań do terapii hydrokortyzonem ma charakter względny i nie wyklucza stosowania leku pod warunkiem zachowania szczególnych warunków (np. krótkiej terapii, stosowania dodatkowego leku minimalizującego ryzyko wystąpienia działań niepożądanych.

Główne przeciwwskazania do stosowania leku to zakażenia (bakteryjne, grzybicze, wirusowe), otwarte rozległe rany, nadwrażliwość na lek lub inny składnik preparatu, oraz – w zależności od drogi podania:

• przy stosowaniu miejscowym:, trądzik, atrofia (zanik) skóry, jaskra (w przypadku kropli do oczu);
• przy stosowaniu ogólnym – choroba wrzodowa, niedostatecznie kontrolowana cukrzyca, zaostrzona niewydolność serca, zakrzepowe zapalenie żył, osteoporoza, ciąża, karmienie piersią.

Możliwe skutki uboczne

Skutki uboczne zależą od dawki, długości terapii i sposobu przyjmowania. Ten lek wpływa na niemal każdy układ organizmu. Dzięki temu jest wszechstronny, ale jednocześnie zwiększa się ryzyko działań niepożądanych. Długotrwałe leczenie, zwłaszcza ogólnoustrojowe dużymi dawkami hydrokortyzonu, wiąże się z wysokim ryzykiem efektów ubocznych.

Układ hormonalny i metaboliczny:

• zahamowanie osi podwzgórze-przysadka-nadnercze – prowadzące do niewydolności kory nadnerczy po nagłym odstawieniu leku;
• zespół Cushinga (polekowy) – „księżycowata” twarz, „bawoli kark”, cienka skóra i rozstępy, zahamowanie wzrostu i rozwoju u dzieci, nadciśnienie, zwiększone ryzyko zachorowania i śmierci z przyczyn sercowo-naczyniowych;
• hiperglikemia i cukrzyca posteroidowa – zwiększenie stężenia glukozy we krwi, mogące ujawnić utajoną cukrzycę lub nasilić objawy istniejącej;
• zaburzenia wzrostu i rozwoju u dzieci;
• zaburzenia miesiączkowania, hirsutyzm.

Zespół z odstawienia – po nagłym przerwaniu długotrwałego leczenia mogą wystąpić objawy ostrej niewydolności kory nadnerczy (gorączka, bóle mięśni i stawów, osłabienie, spadek ciśnienia).

Układ sercowo-naczyniowy:

• nadciśnienie tętnicze – częste powikłanie, związane z obrzękami, zatrzymywaniem sodu i wody;
• spadek stężenia potasu w osoczu (hipokaliemia) – może prowadzić do arytmii;
• rozległe zaburzenia naczyniowe – np. zatory tłuszczowe, martwicze zapalenie naczyń;
• może prowadzić do rozwoju miażdżycy i chorób wieńcowych.

Układ kostno-mięśniowy:

• osteoporoza – najczęściej występujące poważne powikłanie;
• osłabienie mięśni – szczególnie mięśni proksymalnych;
• aseptyczna martwica kości (rzadziej).

Układ pokarmowy:

• zaburzenia żołądkowo-jelitowe;
• wrzody żołądka i dwunastnicy;
• ostre zapalenie trzustki.

Układ nerwowy i zdrowie psychiczne:

• zaburzenia psychiczne (od euforii po depresję, drażliwość, lęk, bezsenność);
• psychozy i majaczenie;
• wzrost ciśnienia śródczaszkowego.

Układ odpornościowy:

• maskowanie zakażeń;
• zwiększone ryzyko zakażeń;
• reaktywacja infekcji (np. gruźlicy, opryszczki).

Narząd wzroku:

• wzrost ciśnienia śródgałkowego – zwiększone ryzyko wystąpienia jaskry, zaćma posterydowa.

Możliwe skutki uboczne, gdy lek stosuje się miejscowo na skórę i błony śluzowe:

• zanikowe zapalenie skóry;
• zapalenie mieszków włosowych;
• rozstępy i przebarwienia;
• trądzik posteroidowy;
• podrażnienie skóry, pieczenie, zaczerwienienie;
• nadmierna suchość.

Środki ostrożności i zalecenia

Podczas terapii należy zachować szczególną ostrożność. Składnik czynny leku może wchodzić w interakcje, dlatego zawsze należy poinformować lekarza lub farmaceutę o wszystkich przyjmowanych preparatach.

Przykładowe interakcje leku:



• fenytoina, ziele dziurawca – mogą przyspieszać metabolizm, osłabiać działanie preparatu;
• ketokonazol, erytromycyna, klarytromycyna, sok grejpfrutowy – mogą hamować metabolizm, powodując zwiększenie stężenia leku we krwi;
• niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ) i salicylany – preparat może przyspieszać wydalanie salicylanów z moczu, a równoczesne stosowanie z NLPZ zwiększa ryzyko owrzodzeń lub krwawień z przewodu pokarmowego;
• tyroksyna zwiększa klirens kortyzolu – konieczne jest dostosowanie dawki leku.

W okresie prekoncepcyjnym, w przypadku planowania ciąży, konieczne jest poinformowanie lekarza o przyjmowaniu leku. Oceni on ryzyko i korzyści, a także rozważy możliwość modyfikacji leczenia, aby zapewnić bezpieczeństwo przyszłej ciąży. Kortykosteroidy mogą również wpływać na ruchliwość i liczbę plemników.

Podczas stosowania miejscowo preparatów z hydrokortyzonem należy unikać okluzji, która nasila wchłanianie i podnosi ryzyko zaników skóry nawet przy krótkim stosowaniu. Na skórę twarzy, pach i pachwin lek należy stosować tylko w przypadkach bezwzględnie koniecznych, ostrożnie i krótkotrwale (do 3 dni na twarz).

Preparaty OTC z hydrokortyzonem są zazwyczaj przeciwwskazane u dzieci poniżej 12. roku życia bez zalecenia lekarza. Ze względu na większy stosunek powierzchni ciała do masy, dzieci są bardziej narażone na ogólnoustrojowe działania niepożądane wchłoniętego przez skórę kortykosteroidu.

Przed i po zastosowaniu maści należy dokładnie umyć ręce, by nie dopuścić do kontaktu leku z oczami (ze względu na ryzyko wystąpienia jaskry), błonami śluzowymi jamy ustnej i gardła. 

Podsumowanie

Hydrokortyzon to lek, który naśladuje naturalny kortyzol. Dzięki działaniu przeciwzapalnemu, przeciwalergicznemu i przeciwświądowemu znajduje zastosowanie w wielu chorobach skóry, a także w leczeniu pierwotnej i wtórnej niewydolności kory nadnerczy. Dostępny jest w różnych formach, m.in. maści i kremów, tabletek, emulsji na skórę. 

Choć bardzo skuteczny, wymaga ostrożnego stosowania. Dlatego tak ważne jest przestrzeganie zaleceń lekarza, aby leczenie było bezpieczne i przynosiło najlepsze efekty.