Infolinia 24/7: 58 775 95 99 / 801 033 200
Przeszczep to często jedyny sposób na uratowanie czyjegoś życia. Transplantologia, bo tak nazywa się dział zajmujący się przeszczepami, jest uznawana za najmłodszą gałąź medycyny. Najmłodszą, a jednocześnie wyjątkowo trudną i ciekawą. Które narządy pobiera się od żywych dawców? Co tak naprawdę można przeszczepić?
Przeszczep (z łaciny transplantare, czyli dosłownie sadzić poza czymś) to przeszczepienie tkanek, komórek lub narządów w całości albo w części z jednego ciała do innego lub w obrębie tego samego ciała. Przeszczepy dzielimy na:
Pierwszy udany przeszczep nerki od zmarłego dawcy w Polsce miał miejsce w 1966 roku. W tym roku wykonano również udany przeszczep tego organu od żywego dawcy. Tak zaczęła się historia transplantologii w naszym kraju.
Przełomowym momentem tej dziedziny był również pierwszy udany przeszczep serca w Polsce przez prof. Zbigniewa Religę w 1985 roku, który stał się symbolem krajowej kardiochirurgii. Zaś w 2005 r. również w Zabrzu doszło do udanego przeszczepu płuca u dorosłego człowieka. Od tego czasu transplantologia w Polsce dynamicznie się rozwija, a kraj nasz zajmuje znaczącą pozycję wśród liderów w zakresie postępu tej dziedziny.
Rok 2024 był przełomowy dla krajowej transplantologii. Wykonano rekordową ilość zabiegów, bo aż 2199 przeszczepów narządów od zmarłych dawców. Przeszczepialiśmy wiele narządów – od małej rogówki aż po skórę, czyli największy organ naszego ciała, ale to nerki uplasowały się na pierwszym miejscu – aż 1130 narządów dotarło do swoich biorców i uratowało im życia.
Równie popularne, choć mniej liczne były przeszczepy wątroby, serca oraz płuc. Dodatkowo nie można zapomnieć o przeszczepach za życia – od żywych dawców przeszczepiono 82 nerki i 24 fragmenty wątroby.
Na świecie rocznie wykonuje się około 130 000 transplantacji i choć Polska plasuje się wysoko w rankingu corocznych przeszczepów, prym zdecydowanie wiedzie Hiszpania, która od 32 lat jest światowym liderem w liczbie przeszczepów w przeliczeniu na mieszkańca. Dzięki dobrze zorganizowanemu systemowi, wielu usprawnieniach prawnych oraz efektywnym sieciom koordynacji transplantacji wskaźnik dawców wynosi ponad 40-50 dawców przypadających na milion mieszkańców. Innymi krajami, które w klasyfikacji znajdują się wysoko są Stany Zjednoczone, Francja czy Wielka Brytania.
Lista oczekujących na przeszczep jest długa, a sama procedura zyskania narządu jest niesamowicie wymagającą operacją, która wymaga wieloetapowego przygotowania oraz sztabu ludzi odpowiedzialnych za klasyfikację zarówno biorcy jak i dawcy.
By móc przyjąć przeszczep konieczna jest nieodwracalna niewydolność narządu biorcy. W zależności od organu, który będzie przeszczepiany, wskazania mogą się różnić. Może to być ostra lub przewlekła niewydolność danego narządu, np. wątroby, nerek czy serca, marskość wątroby lub jej nowotwory, kardiomiopatie czy pozawałowe uszkodzenia serca.
Nie każdy pacjent może zostać potencjalnym biorcą przeszczepu, lista wymagań koniecznych do spełnienia jest długa, a sama kwalifikacja wieloetapowa.
Pacjent, by zakwalifikować się do przeszczepu musi spełnić szereg wymagań. Oto niektóre z nich:
W naszym kraju od wielu lat funkcjonuje zasada tak zwanej domniemanej zgody (opt-out), która stanowi o tym, iż każda osoba niewyrażająca świadomego sprzeciwu za życia, po śmierci może zostać potencjalnym dawcą organów. Gdy w ciągu życia nie została wyrażona niezgoda na przeszczep, rodzina nie może tej decyzji zmienić. Oświadczenie woli, które często pacjenci noszą ze sobą, by w razie śmierci móc oddać swe narządy w imię życia innych osób nie ma faktycznej mocy prawnej, zaś może być pomocne w podjęciu decyzji przez lekarzy i rodzinę.
Dawcą za życia może zostać dorosła osoba, której stan zdrowia pozwala na oddanie organu, jest w dobrym stanie zdrowa i nie cierpi na choroby przewlekłe. Co ważne, wiek dawcy nie zawsze ma znaczenie, ponieważ liczy się to, w jakim stanie fizjologicznym są narządy. Coraz częściej na całym świecie dochodzi do przeszczepów od osób starszych oraz od dzieci, co zawsze musi być poprzedzone zgodą rodzica.
Najistotniejszym czynnikiem pozwalającym na przeszczep jest zgodność immunologiczna. By się o niej przekonać, wykonywany jest szeroki wachlarz badań, testy zgodności tkankowej oraz grupy krwi, dzięki czemu lekarze są w stanie stwierdzić, czy narząd zostanie przyjęty przez organizm biorcy i ryzyko odrzucenia przeszczepu będzie zminimalizowane.
Kwestia bycia dawcą organów od zawsze budzi kontrowersje, nie tylko ze względu na proces przygotowania się do zabiegu za życia. Duże emocje wzbudza również pobieranie narządów po śmierci.
W naszym kraju od 1 lipca 2005 roku funkcjonuje zasada domniemanej zgody, dzięki której każdy, kto nie wyraził świadomego sprzeciwu za życia, może zostać potencjalnym dawcą po śmierci.
Oczywiście, rezygnacja z bycia dawcą jest możliwa – wymaga złożenia oficjalnego wniosku do Centralnego Rejestru Sprzeciwów (CRS). Aby formalnie sprzeciwić się transplantacji należy osobiście lub listownie skontaktować się z Centralnym Rejestrem Sprzeciwów w Centrum Organizacyjno-Koordynacyjnym ds. Transplantacji w Warszawie. Na oficjalnej stronie Poltransplant znajduje się formularz, który należy wypełnić i dostarczyć do CRS.
Jest to najbardziej formalna ścieżka rezygnacji z bycia potencjalnym dawcą, jednak moc prawną mają również własnoręcznie podpisane oświadczenia sprzeciwu noszone przy sobie i znalezione po śmierci.
Transplantacje zazwyczaj kojarzą się nam z pobieraniem narządów od osoby zmarłej, jednak nie jest to jedyna możliwa ścieżka. Podczas życia również możemy uratować zdrowie innych osób oddając m.in.:
W przypadku przeszczepu za życia, pacjent często musi przejść czasochłonny proces przygotowania do zabiegu – np. w przypadku przeszczepów szpiku, proces pobrania poprzedza przyjmowanie specjalnych leków namnażających komórki.
Rekonwalescencja po przeszczepie może trwać nawet kilka lat, choć kluczowe są pierwsze tygodnie od operacji. Pacjent przebywa wtedy w szpitalu pod ścisłą obserwacją personelu medycznego. Bycie w placówce ułatwia ochronę przed wszelkiego rodzaju infekcjami, które są szczególnie niebezpieczne ze względu na obniżoną odporność biorcy wywołaną lekami immunosupresyjnymi. W trakcie hospitalizacji również wykonywane są regularne badania krwi, które sprawdzają, czy organizm wraca do normy.
W zależności od rodzaju transplantacji powikłania po zabiegu mogą się znacząco różnić, również ich czas powstawania możemy podzielić na wczesne (pojawiające się od razu) lub późne (rozwijające się miesiące lub lata po przeszczepie). Do wczesnych powikłań zaliczamy odrzucenie przeszczepu. Ponieważ przeszczep zawiera antygeny, wykrywane przez organizm jako obce, nasze komórki odpornościowe próbują je zniszczyć. Z tego powodu już na samym początku terapii pacjent musi przyjmować leki immunosupresyjne, które osłabiają działanie układu odpornościowego.
Innymi powikłaniami mogą być wszelkiego rodzaju infekcje, które przy obniżonej odporności spowodowanej lekami immunosupresyjnymi mogą wywołać poważne konsekwencje. Najczęstsze zakażenia dotyczą wirusa CMV (cytomegalowirus), który może powodować gorączkę, zapalenie płuc i wątroby oraz uszkodzenie przeszczepionego narządu. Komplikacjami, które dotykają pacjentów po wszelkiego rodzaju zaburzeniach mogą być również zakrzepice i niedokrwienia, co może prowadzić do uszkodzenia przeszczepionego organu.
Powikłania późne wynikają głównie ze stosowania leków immunosupresyjnych, które w przyszłości mogą zwiększać ryzyko np. nadciśnienia tętniczego czy osteoporozy.
Zarówno czas przed, jak i po zabiegu wymaga od pacjenta zmiany stylu życia, dzięki której można realnie wpłynąć na ochronę przeszczepionej części ciała, wprowadzenie m.in. zdrowej diety, higieny chroniącej przed zakażeniami wirusowymi i bakteryjnymi, na które organizm jest bardziej narażony, czy unikania używek, które mogą zniszczyć przeszczepiony narząd.
Przeszczep szpiku to czasami jedyna szansa dla chorych cierpiących na nowotwory krwi, takie jak białaczki czy inne schorzenia hematologiczne. Dawcą może zostać każdy zdrowy człowiek między 18 a 55 rokiem życia, a sama rejestracja do bazy jest bardzo prosta – można to zrobić samemu lub z pomocą wykwalifikowanych wolontariuszy podczas zorganizowanych akcji rejestracyjnych w różnych miejscach użytku publicznego.
Po rejestracji potencjalny dawca otrzymuje pakiet z pałeczkami do wymazu, którymi należy pocierać przez minutę wewnętrzną część policzka. Pakiet ten jest następnie wysyłany do analizy, a dane o zgodności tkankowej trafiają do ogólnokrajowego i międzynarodowego rejestru.
Proces oddania szpiku w 90% procentach polega na pobraniu komórek macierzystych z krwi obwodowej. Jest to częstsza i mniej inwazyjna metoda, niż pobranie szpiku bezpośrednio z talerza kości biodrowej (który stanowi 10% wszystkich przypadków). Całość zajmuje kilka godzin i przypomina zwykłe oddawanie krwi. Dawca przez 4-5 dni poprzedzających zabieg otrzymuje zastrzyki z czynnikiem wzrostu, dzięki któremu komórki macierzyste namnażają się, co usprawnia proces ich oddania. Następnie krew jest pobierana z jednej ręki, przechodzi przez specjalną maszynę oddzielającą komórki, a następnie wraca do organizmu poprzez drugą rękę.
Pobranie szpiku z talerza kości biodrowej jest bardziej wymagającą operacją, wykonywaną w znieczuleniu ogólnym polegającą na pobraniu materiału igłą bezpośrednio z kości. Zabieg trwa około godziny, pacjent może czuć delikatne osłabienie, lecz już następnego dnia wypisywany jest ze szpitala.
Medycyna cały czas idzie do przodu, a sztaby naukowców z całego świata prześcigają się w tym, kto wymyśli nowocześniejszą metodę ratowania ludzkiego życia. Transplantologia również nie stoi w miejscu. Jednym z osiągnięć, które odbiło się szerokim echem w świecie medycyny jest tak zwany bioprinting, polegający na drukowaniu tkanki i komórek na zasadzie druku 3D. W przyszłości może to doprowadzić do tworzenia sztucznych organów, co wyeliminuje problem, jakim jest mała liczba dawców w porównaniu z ilością potrzebnych narządów.
Względnie nową, lecz również imponującą grupą przeszczepów są przeszczepy twarzy. Pierwszy miał miejsce w 2005 roku we Francji, podczas którego kobieta pogryziona przez zwierzę została obdarowana częściowo nowymi tkankami. Od tego momentu, ta gałąź transplantologii zdecydowanie się rozwinęła i obecnie przeszczepia się nawet całą ludzką twarz.
Coraz popularniejsze stają się również przeszczepy włosów, które nie są tak spektakularne, jak transplantacje innych tkanek, lecz mogą znacząco poprawić komfort życia Pacjenta. Dzięki takim zabiegom medycyny estetycznej, osoby cierpiące na łysienie androgenowe, bliznowaciejące czy jego inne formy mogą zwiększyć pewność siebie.
Transplantologia to szeroka gałąź medycyny, prężnie rozwijająca się na przestrzeni lat. Jest bardzo spektakularna, ale przede wszystkim ratuje wiele żyć, do czego każdy z nas może dołożyć swoją cegiełkę.
Warto zaangażować się w krwiodawstwo lub zapisać się jako potencjalny dawca do bazy takich fundacji, jak np. DKMS. Również po śmierci możemy pomóc innym – jeden dawca, oddając zdrowe tkanki może uratować wiele osób. Warto pamiętać, że nasza decyzja i szerzenie edukacji w tym temacie może uratować czyjeś życie.
Autor: Marlena Hajduk, studentka III roku kierunku lekarskiego Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego.
Informacja:
Artykuły opublikowane na stronie POLMED Zdrowie, nie pełnią funkcji konsultacji medycznej ani nie wyrażają opinii specjalistów i lekarzy. Prezentowane treści stanowią ogólne wskazówki i nie mogą być traktowane jako wyznacznik przy podejmowaniu decyzji dotyczących modyfikacji diety lub terapii, nawyków lub określaniu zmiany dawkowania leków oraz innych substancji leczniczych. Przed podjęciem działań, które mogą wpłynąć na Twoje życie, zdrowie lub samopoczucie, skonsultuj się z lekarzem lub specjalistą.
Wydawca nie ponosi odpowiedzialności za ewentualne konsekwencje, wynikające z wykorzystania porad i informacji zawartych na stronie, bez wcześniejszej konsultacji z profesjonalistą.
Dopamina to neuroprzekaźnik niezbędny do prawidłowego funkcjonowania wielu procesów w organizmie człowieka. Ze względu na związek z dobrym samopoczuciem, motywacją do działania i przyjemnością, zwana jest „hormonem szczęścia”. Dowiedz się, czym jest dopamina, jak działa na organizm i jak dbać o prawidłowy jej poziom.
Plamki, błyski, paproszki czy muszki pojawiające się przed oczami przeważnie są zupełnie niegroźne, ale czasami mogą świadczyć o poważnej chorobie. Jakie są przyczyny występowania zmian w polu widzenia i czy da się je wyleczyć? Kiedy warto te objawy skonsultować z lekarzem?
Krztusiec to ostra, bakteryjna choroba zakaźna układu oddechowego, która charakteryzuje się między innymi napadami silnego kaszlu. Choć chorobie można zapobiegać dzięki szczepieniom, w ostatnich latach dochodzi do wyraźnego wzrostu zachorowalności, zwłaszcza wśród osób dorosłych. Wyjaśniamy. jak można zarazić się krztuścem i kto powinien poddać się szczepieniom ochronnym.
Krwotoki z nosa są powszechne – bez względu na wiek i płeć. Mogą być wynikiem urazu, lub stanu chorobowego. Jakie są inne przyczyny? Co zrobić w razie krwawienia? Kiedy krwotoki powinno się skonsultować z lekarzem?
