Demencja (otępienie) – objawy, przyczyny i leczenie. Jak rozpoznać pierwsze oznaki choroby?

Z tego artykułu dowiesz się:

• Czym jest demencja (otępienie)?
• Przyczyny i czynniki ryzyka
• Objawy demencji
• Rodzaje demencji
• Diagnostyka i leczenie demencji
• Jak zapobiegać demencji?

Czym jest demencja (otępienie)?

Termin „demencja” jest ogólnym określeniem na zespół objawów, które świadczą o tym, że mózg stopniowo traci sprawność. Nie odnosi się jednak do choroby samej w sobie. To stan, który może wynikać z wielu różnych schorzeń – na przykład choroby Alzheimera, otępienia naczyniowego (naczyniopochodnego) czy choroby Parkinsona.

W przebiegu demencji dochodzi do osłabienia funkcji poznawczych – pogarsza się pamięć, zdolność logicznego myślenia, orientacja w czasie i przestrzeni, rozumienie mowy oraz możliwość przyswajania nowych informacji.

Trudności mają charakter postępujący (wraz z upływem czasu stają się coraz bardziej widoczne) – osoba z otępieniem:

• zaczyna mieć kłopoty z rozpoznawaniem nazw i twarzy osób;
• nie potrafi odnaleźć się w dotychczas znanym środowisku,
• napotyka problemy z wykonywaniem prostych codziennych czynności (ubieraniem się, higieną osobistą, przygotowywaniem posiłków czy zarządzaniem pieniędzmi).

Demencja dotyka przede wszystkim osób w podeszłym wieku. Najczęściej diagnozuje się ją u osób powyżej 65. roku życia, ale pierwsze objawy mogą pojawić się znacznie wcześniej.

W terminologii medycznej mówi się o „zaburzeniach funkcji poznawczych o charakterze otępiennym”. Natomiast w języku potocznym częściej używa się określenia „demencja starcza”. Nic więc dziwnego, że w pierwszym odruchu łączymy jej występowanie z zaawansowanym wiekiem. Jednak proces starzenia się sam w sobie nie powoduje otępienia. Upływ czasu wiąże się z pewnym osłabieniem sprawności umysłowej, aledemencja to stwierdzany zespół objawów, a nie naturalny etap życia.

Demencja zwykle rozwija się powoli, przez wiele lat. Jej pierwsze oznaki mogą być subtelne – najbliższym często zdarza się mylić je z naturalnymi skutkami starzenia. Z czasem stają się coraz bardziej nasilone i zaczynają wpływać na samodzielność chorego.

Przyczyny i czynniki ryzyka

U podstaw demencji leży stopniowe uszkadzanie komórek nerwowych w mózgu. Neurony odpowiedzialne za odbieranie, przetwarzanie i przekazywanie informacji przestają ze sobą współpracować. W ich wnętrzu oraz pomiędzy nimi odkładają się nieprawidłowe białka, które zaburzają komunikację i prowadzą do obumierania tkanki nerwowej.

Gdy liczba neuronów maleje, poszczególne obszary mózgu zaczynają pracować mniej wydajnie. Tracą zdolność przekazywania impulsów między płatami, które są odpowiedzialne za podstawowe funkcje, takie jak pamięć (płat skroniowy – hipokamp), mowę (płat czołowy i skroniowy) i okazywanie emocji (płat czołowy i układ limbiczny).

Z czasem sieci połączeń nerwowych ulegają rozpadowi (tak jak wspominaliśmy wcześniej – częściowy rozpad jest zjawiskiem fizjologicznym, który wraz z wiekiem zachodzi u każdej osoby). Tkanka mózgowa próbuje kompensować te straty, ale jej zdolność regeneracji jest ograniczona. Zmniejsza się liczba synaps – czyli miejsc, w których neurony wymieniają między sobą informacje (chemiczne sygnały). W miarę postępu tego procesu coraz trudniej utrzymać ciągłość myślenia, koncentrację i zdolność przyswajania nowych informacji.

Na ten proces często nakładają się inne czynniki. Przewlekłe stany zapalne, stres oksydacyjny i zaburzenia krążenia mózgowego są przyczyną tego, że komórki są narażone na niedobór tlenu i składników odżywczych. Niedostateczne zaopatrzenie tkanek w energię prowadzi do dalszej degeneracji neuronów.

Należy zaznaczyć, że wyżej opisane procesy nie zawsze występują jednocześnie ani w takim samym nasileniu. Demencja to nie jedna choroba, lecz wspólne określenie dla wielu procesów, które prowadzą do podobnego efektu – stopniowego pogarszania zdolności poznawczych.

U niektórych pacjentów dominują zmiany o charakterze neurodegeneracyjnym (w których główną przyczyną jest odkładanie się nieprawidłowych białek i zanik neuronów). U innych podłożem manifestujących się objawów są zaburzenia krążenia mózgowego (które prowadzą do niedotlenienia i uszkodzenia tkanki nerwowej).

Wspólnym mianownikiem wszystkich postaci demencji jest jednak jedno – zakłócenie przepływu informacji między neuronami. To, jak szybko i w jakim zakresie mózg utraci tę zdolność, zależy od pierwotnej przyczyny oraz obszarów, których dotknęły zmiany. Dlatego przebieg choroby i stopień zaawansowania potrafi być skrajnie różny – od powolnego, niemal niezauważalnego początku po gwałtowny spadek sprawności w krótkim czasie.

W jakich chorobach oraz w następstwie jakich zdarzeń może dojść do rozwoju zaburzeń o charakterze otępiennym? Wśród najczęstszych postaci demencji wymienia się m.in.:

• otępienie w chorobie Alzheimera,
• otępienie naczyniowe (naczyniopochodne),
• otępienie z ciałami Lewy’ego,
• otępienie w przebiegu choroby Parkinsona,
• otępienie czołowo-skroniowe,
• chorobę Huntingtona,
• chorobę Creutzfeldta-Jakoba,
• urazy mózgu (np. pourazowe uszkodzenie mózgu),
• przewlekłe niedokrwienie lub udary mózgu,
• otępienie wielozawałowe,
• przewlekłe infekcje ośrodkowego układu nerwowego (np. HIV, kiła układu nerwowego, zapalenie mózgu),
• guzy mózgu,
• przewlekły alkoholizm (encefalopatia Wernickego, zespół Korsakowa),
• niedobory witamin z grupy B (zwłaszcza B1, B12 i kwasu foliowego),
• zatrucia metalami ciężkimi lub toksynami,
• nieleczone i niekontrolowane choroby metaboliczne (np. niedoczynność tarczycy, choroby wątroby i nerek z encefalopatią).

Na ryzyko rozwoju chorób, których skutkiem może być demencja oraz na przebieg fizjologicznych procesów związanych z pogorszeniem funkcji poznawczych, wpływają czynniki ryzyka. Czym właściwie jest to określenie i do czego się odnosi?

W kontekście demencji pojęcie „czynników ryzyka” opisuje cechy, zachowania, okoliczności i kwestie związane ze stanem zdrowia, które zwiększają prawdopodobieństwo wystąpienia zaburzeń otępiennych w przyszłości. Nie są one bezpośrednią przyczyną choroby, ale wpływają na podatność mózgu na procesy uszkadzające komórki nerwowe. Im więcej takich obciążeń występuje u danej osoby, tym większe ryzyko, że z czasem dojdzie do trwałych zmian w tkance mózgowej.

Część czynników ryzyka jest niezależna od człowieka. Należy do nich wiek, uwarunkowania genetyczne oraz płeć – i tak, ryzyko demencji:

• wzrasta: po 65. roku życia,
• u kobiet jest nieco wyższe niż u mężczyzn (zależność wiąże się z dłuższym średnim czasem życia i spadkiem stężenia estrogenów po menopauzie),
• może być związane z obecnością mutacji genetycznych.

Takie uwarunkowania same w sobie nie przesądzają o chorobie, ale modyfikują wrażliwość mózgu na inne czynniki.

W drugiej grupie czynników ryzyka możemy wymienić elementy stylu życia i stany zdrowia, na które każdy z nas ma realny wpływ. Należą do nich m.in.:

• nadciśnienie tętnicze,
• cukrzyca typu II,
• otyłość,
• palenie tytoniu,
• nadużywanie alkoholu,
• nieprawidłowa dieta,
• niski poziom aktywności fizycznej.

Wszystkie wymienione czynniki negatywnie wpływają na zdrowie układu krążenia, zwiększają ryzyko mikroudarów i zaburzają ukrwienie mózgu.

Istnieją leki, które mogą wywoływać objawy przypominające demencję lub wzmacniać już istniejące zaburzenia. Skutki uboczne leków najczęściej widoczne są u osób w starszym wieku. Zazwyczaj nie prowadzą do trwałego otępienia (mają charakter odwracalny), lecz do wtórnych zaburzeń poznawczych, które ustępują po odstawieniu lub zmianie leczenia.

Przyczyny demencji są złożone i nadal pozostają przedmiotem badań. Naukowcy coraz lepiej rozumieją, że na rozwój zaburzeń poznawczych wpływa nie tylko genetyka, ale też środowisko, styl życia i aspekty związane ze zdrowiem psychicznym. 

Coraz więcej danych wskazuje również na rolę czynników:

• środowiskowych (np. zanieczyszczenia powietrza, narażenia na kontakt z metalami ciężkimi),
• społecznych (np. utraty kontaktu z innymi ludźmi, izolacji),
• psychologicznych (np. przewlekłego stresu, depresji czy stanów lękowych).

Sposób, w jaki może objawiać się demencja, zależy od stopnia zaawansowania pierwotnego schorzenia, stopnia i regularności narażenia na inne czynniki, które mogą ją powodować lub współistnienia obu tych sytuacji. Objawy otępienia warto podzielić na te, które występują w początkowych i późniejszych etapach.

Pierwsze oznaki zaburzeń to:

• łagodne problemy z pamięcią (zapominanie niedawnych wydarzeń i rozmów, trudności z przypominaniem sobie nazw, imion, terminów i miejsc),
• kłopoty z koncentracją i planowaniem prostych czynności,
• spowolnienie myślenia,
• problemy z doborem słów i rozumieniem wypowiedzi innych osób,
• zmiany nastroju (drażliwość, lęk),
• wycofanie z kontaktów towarzyskich,
• gubienie przedmiotów i trudności w odnajdywaniu drogi w znanych miejscach.

Osoby dotknięte poważną demencją cechują się wyraźnie zauważalnymi zmianami w zachowaniu. U takich pacjentów występują poważne zaburzenia pamięci i funkcji poznawczych – w ich charakterystyce zwraca się uwagę na:

• utratę orientacji w miejscu zamieszkania,
• nierozpoznawanie bliskich osób,
• upośledzenie mowy, formułowanie niezrozumiałych wypowiedzi lub milczenie,
• niemożność wykonywania codziennych czynności, 
• nieadekwatne reakcje emocjonalne, apatię lub agresję wobec otoczenia,
• występowanie omamów i urojeń,
• znaczny ubytek masy ciała i ogólne osłabienie organizmu,
• całkowitą zależność od opiekunów w codziennym funkcjonowaniu.

W poważnych przypadkach otępienia do typowych cech (wymienionych powyżej) dochodzą objawy choroby, która jest jego przyczyną.

Rodzaje demencji

Już trochę powiedzieliśmy sobie o różnych przyczynach i przypadkach otępień. By lepiej uporządkować przedstawione informacje, dokonajmy podziału na dwa podstawowe rodzaje – pierwotną i wtórną.

• Demencja pierwotna jest skutkiem bezpośredniego uszkodzenia tkanki nerwowej w chorobach neurodegeneracyjnych. Proces związany jest z chorobą mózgu, odkładaniem się toksycznych związków, śmiercią neuronów i zanikiem struktur korowych. Stanowi 80-90% wszystkich przypadków (w zależności od źródła), a w tej grupie 60% związanych jest z chorobą Alzheimera.
• Demencja wtórna rozwija się w następstwie innych zaburzeń lub chorób, które pośrednio wpływają na funkcje mózgu. Zazwyczaj nie dochodzi w niej do pierwotnego procesu neurodegeneracyjnego, ale do uszkodzenia wtórnego – np. z powodu niedotlenienia, zatrucia, infekcji czy zaburzeń metabolicznych.

U osób chorych z wtórną postacią istnieje szansa na cofnięcie objawów lub zahamowanie ich postępu, jeśli uda się wyeliminować pierwotną przyczynę. Przy demencji pierwotnej progresję zaburzeń można jedynie spowolnić – najlepsze efekty obserwuje się we wczesnych stadiach choroby. Niestety w wielu przypadkach efekty leczenia są ograniczone do łagodzenia objawów, a nie zatrzymania procesu neurodegeneracji (więcej na ten temat piszemy poniżej).

Diagnostyka i leczenie demencji

Można zdiagnozować demencję, mimo że nie jest jedną, odrębną chorobą. Postawione rozpoznanie potwierdza występowanie objawów, ich określone nasilenie i wpływ na codzienne funkcjonowanie pacjenta.

Diagnoza otępienia wymaga złożonej oceny, ponieważ u podłoża objawów może leżeć wiele różnych przyczyn. Proces diagnostyczny rozpoczyna się od rozmowy z pacjentem i jego bliskimi. Ważne jest odnotowanie potencjalnych zmian w zdolności zapamiętywania i sytuacji, w których osoba diagnozowana zaczęła mieć trudności, których dotąd nie doświadczała. Specjalista zwraca uwagę na ogólny stan zdrowia, historię chorób, predyspozycje, styl życia i czynniki środowiskowe.

Zawsze pojawiają się również pytania o stopień wpływu zaburzeń na codzienne życie pacjentów oraz tempo ich narastania. Ważna jest perspektywa osoby diagnozowanej, ale w przypadku demencji także osób z jej najbliższego otoczenia.

Szczegółowy wywiad kliniczny często już na wstępie pozwala lekarzowi odróżnić łagodne zaburzenia poznawcze od rozwijającej się demencji i ukierunkować na kolejność kroków dalszego postępowania.

W kolejnych etapach wykonuje się badania przesiewowe funkcji poznawczych. To proste testy, które w uporządkowany sposób oceniają pamięć, uwagę, orientację, mowę, zdolność liczenia i rozumowania. Wyniki wskazują, czy potrzebna jest dalsza, pogłębiona diagnostyka neuropsychologiczna.

Ocena neurologiczna uwzględnia badanie odruchów, koordynacji, czucia i równowagi. Wykonuje się także badania obrazowe mózgu. Rezonans magnetyczny lub tomografia komputerowa pozwalają określić zasięg zaniku tkanki mózgowej, obecność ognisk niedokrwiennych, urazów lub zmian nowotworowych. 

Uzupełnieniem są badania laboratoryjne. Analizuje się stężenie witaminy B12, kwasu foliowego, hormonów tarczycy, glukozy, elektrolitów oraz markerów zapalnych. Celem jest wykrycie chorób, które mogą prowadzić do odwracalnych zaburzeń poznawczych.

Z czym wiąże się leczenie demencji? Celem terapii jest spowolnienie postępu choroby, łagodzenie objawów i poprawa jakości życia chorego oraz jego opiekunów. Planowanie postępowania wymaga współpracy neurologa, psychiatry, psychologa, fizjoterapeuty i terapeuty zajęciowego.

• W chorobach neurodegeneracyjnych stosuje się leki wpływające na przekaźnictwo nerwowe. Najczęściej są to inhibitory cholinesterazy (donepezil, rywastygmina, galantamina). Ich zadaniem jest utrzymanie odpowiedniego poziomu acetylocholiny – neuroprzekaźnika, który odpowiada za procesy pamięci i zdolność uczenia się. U części pacjentów włącza się również memantynę, która stabilizuje przekazywanie sygnałów w ośrodkowym układzie nerwowym. Leki te nie cofają zmian, ale mogą spowolnić ich rozwój.
• W przypadkach, w których występują zaburzenia nastroju, pobudzenie, agresja lub objawy psychotyczne, lekarz dobiera leczenie objawowe – takie, które jest dopasowane do tych problemów, z którymi zmaga się konkretny pacjent. Postępowanie może uwzględniać przyjmowanie łagodnych leków przeciwdepresyjnych, neuroleptyków lub preparatów o działaniu uspokajającym.

Równie ważna jest terapia niefarmakologiczna. Leczenie farmakologiczne uzupełnia trening funkcji poznawczych, rehabilitacja neuropsychologiczna oraz ćwiczenia pamięci i koncentracji. Postępowanie wymaga cierpliwości, systematyczności i zrozumienia, że celem nie jest wyleczenie demencji i powrót do stanu sprzed choroby, ale jak najdłuższe zachowanie niezależności.

Jak zapobiegać demencji?

Proces starzenia się mózgu jest nieunikniony, ale jego tempo nie jest jednakowe u wszystkich. Od lat wiadomo, że styl życia wpływa na kondycję układu nerwowego równie silnie, jak czynniki genetyczne. Profilaktyka demencji sprowadza się więc do wypracowania nawyków, które pozwolą nam zachować równowagę między aktywnością fizyczną, zdrowym odżywianiem a odpoczynkiem. Tylko tyle albo aż tyle.

Mózg reaguje na bodźce z otoczenia. Gdy otrzymuje ich mało, połączenia między neuronami mogą zanikać, a procesy poznawcze stawać się coraz mniej płynne.

Aktywność – fizyczna i intelektualna – jest naturalnym treningiem, który podtrzymuje wymianę informacji między komórkami nerwowymi. Ruch poprawia przepływ krwi, a więc dostarczanie tlenu i glukozy do tkanki mózgowej. W tym samym czasie w korze tworzą się nowe połączenia synaptyczne. Dzięki temu mózg dłużej zachowuje większą sprawność, nawet jeśli w jego strukturze pojawiają się zmiany związane z wiekiem.