Apatia – objawy, przyczyny i leczenie. Jak odróżnić ją od zmęczenia i depresji?

Z tego artykułu dowiesz się:

• Czym jest apatia?
• Objawy apatii – jak ją rozpoznać?
• Apatia – przyczyny psychiczne, neurologiczne i somatyczne
• Apatia a depresja – podobieństwa i różnice
• Diagnostyka apatii – kiedy zgłosić się do specjalisty?
• Leczenie apatii
• Jak wspierać osobę zmagającą się z apatią?

Czym jest apatia? Definicja i charakterystyka zaburzenia

Motywacją do działania określamy zdolność do inicjowania i podtrzymywania aktywności, które mają pomóc nam osiągnąć konkretny efekt. W codziennym funkcjonowaniu często stawiamy ją obok ambicji i dążenia do swoich celów. Spójrzmy na nią nieco szerzej – można być przecież zmotywowanym do nauki języka, ćwiczeń czy sprzątania, ale także do ugotowania obiadu, wstania z łóżka czy pójścia do pracy.

Na co dzień raczej nie zastanawiamy się nad tym, co dzieje się w naszym mózgu, kiedy jesteśmy do czegoś zmotywowani. Teraz jednak to zróbmy – łatwiej będzie nam zrozumieć definicję, przyczyny i objawy apatii.

Proces wykonywania konkretnych czynności jest wynikiem skoordynowanej pracy kilku struktur mózgu. W prawidłowych warunkach sygnał z otoczenia (np. widok jedzenia) lub impuls wewnętrzny (np. poczucie głodu) aktywuje układ limbiczny. Jest to zespół struktur odpowiadających za odczuwanie emocji, zapamiętywanie doświadczeń i ocenę ich znaczenia. Ważną częścią tego układu jest ciało migdałowate, które nadaje impulsom wartość emocjonalną, oraz hipokamp – struktura związana z pamięcią i kontekstem sytuacyjnym.

Informacje z układu limbicznego trafiają do kory przedczołowej. Ta część mózgu planuje sekwencję działań, przewiduje możliwe konsekwencje i wybiera strategię prowadzącą do osiągnięcia celu (w sposób dla nas świadomy lub automatyczny) – określa kolejność czynności, ocenia możliwe skutki każdego kroku i wybiera ten, który pozwoli osiągnąć zamierzony efekt. Na tym etapie do pracy włączają się jądra podstawy (grupa struktur głęboko w mózgu), które inicjują ruchy dowolne oraz kontrolują motoryczne aspekty zachowań. Układ limbiczny współdziała m.in. ze wzgórzem, przekazującym informacje pochodzące z narządów zmysłów oraz z podwzgórzem, które integruje je z reakcjami fizjologicznymi organizmu.

Cały proces wymaga sprawnej komunikacji. Współdziałanie wszystkich tych struktur jest możliwe dzięki neuroprzekaźnikom – substancjom chemicznym produkowanym w organizmie, które przenoszą sygnały pomiędzy neuronami (komórkami układu nerwowego).

Jednym z ważnych neuroprzekaźników jest dopamina – pomaga przewidzieć nagrodę i nadaje znaczenie temu, co robimy. Wzmacnia motywację, odczuwanie przyjemności i pośrednio sprawia, że wykonanie zadania staje się dla nas atrakcyjne, a chęć podjęcia kolejnej aktywności jest silniejsza.

W motywacji biorą też udział inne substancje, m.in. serotonina i noradrenalina, które wpływają na nastrój, uwagę i poziom pobudzenia.

Zatem apatia pojawia się wtedy, gdy na którymś etapie tego złożonego łańcucha wystąpi zaburzenie. Może to być uszkodzenie tkanki mózgowej, niewłaściwa komunikacja pomiędzy strukturami lub zmiany w stężeniu neuroprzekaźników. Skutkiem jest wtedy przerwanie procesu motywacyjnego – osoba rozumie, że sytuacja wymaga reakcji, lecz nie odczuwa impulsu, aby ją podjąć.

Apatia jest opisywana jako zaburzenie motywacyjne. W obrazie klinicznym wyróżnia się:

• wymiar emocjonalny – spłycenie afektu i ograniczoną zdolność do przeżywania przyjemności;
• wymiar poznawczy – trudności w planowaniu, utrzymaniu uwagi i ustalaniu priorytetów;
• wymiar behawioralny – ograniczenie spontanicznych aktywności.

Najczęściej objawy stanu apatii i zobojętnienia pojawiają się stopniowo i z czasem zaczynają narastać. Są jednak sytuacje, gdzie stan psychiczny pacjenta jest konsekwencją innych schorzeń. Wtedy apatia może pojawiać się nagle.

Pierwsze symptomy – szczególnie gdy patrzymy na nie w pojedynkę – mogą być uznawane za część codziennego życia. Brak motywacji do działania zdarza się przecież każdemu z nas. Mając jednak świadomość symptomów, możemy być na nie bardziej uważni – u samego siebie, ale także u osób ze swojego najbliższego otoczenia.

Apatia to stan, w którym pacjent zaczyna odkładać lub zaniedbywać zadania, które wcześniej wykonywał bez większego wysiłku i planowania (np. przygotowanie posiłku czy utrzymanie porządku). Z czasem maleje zainteresowanie czynnościami rekreacyjnymi, hobby lub kontaktami społecznymi, które wcześniej przynosiły satysfakcję.

W każdej ze wspomnianych wcześniej sfer (emocjonalnej, poznawczej i behawioralnej) u osoby apatycznej można zaobserwować pewne zaburzenia.

Jak już wspomniano, w sferze emocjonalnej widoczne jest spłycenie afektu – pojęcie to odnosi się do ograniczenia spontanicznych reakcji na bodźce emocjonalne i bodźce fizyczne. Twarz pacjenta staje się mniej ekspresyjna, głos przybiera monotonną intonację, a gestykulacja zanika. Wydarzenia, które u większości osób wywołałyby radość, zaskoczenie lub smutek, u osoby apatycznej pozostają bez wyraźnej reakcji.

Często występuje także anhedonia, czyli utrata zdolności odczuwania przyjemności. Symptomy mogą dotyczyć każdej sfery życia. W przypadku osób dotkniętych problemem mówi się także o apatii seksualnej (zobojętnienia, które dotyka relacji partnerskich – trzeba jednak uważać, by nie mylić tego stanu z zaburzeniami libido o podłożu hormonalnym).

W obszarze poznawczym pojawiają się problemy związane z utrzymaniem uwagi, przechodzeniem między zadaniami, spowolnieniem myślenia i ograniczoną zdolnością do planowania kolejnych kroków. Czasami pacjent sprawia wrażenie, jakby miał trudności z rozpoczęciem nawet prostych czynności (m.in. wstania z łóżka czy przygotowania kanapki).

W wymiarze behawioralnym obserwuje się wyraźne zmniejszenie spontanicznych zachowań. Osoba dotknięta apatią ogranicza kontakt z otoczeniem, wycofuje się z życia towarzyskiego, rezygnuje z aktywności ruchowej czy nie przywiązuje uwagi do wyglądu zewnętrznego. Nie inicjuje rozmów ani spotkań, rzadziej reaguje na propozycje wspólnego spędzenia czasu. Ważne jest, że w przypadkach apatii te i podobne zachowania nie są wynikiem świadomej rezygnacji, lecz konsekwencją osłabienia mechanizmu motywacji.

Apatia – przyczyny psychiczne, neurologiczne i somatyczne

Apatia często jest wymieniana wśród objawów innych chorób. Jej przyczyną mogą być:

• choroba Parkinsona,
• choroba Alzheimera,
• stwardnienie rozsiane,
• choroba Huntingtona,
• choroba afektywna dwubiegunowa (w fazie depresyjnej),
• schizofrenia,
• udar mózgu,
• guzy mózgu zlokalizowane w płatach czołowych lub układzie limbicznym,
• urazy mózgu,
• niedoczynność tarczycy,
• depresja,
• przewlekłe choroby układu krążenia,
• choroby nowotworowe.

W organizmie zdrowej osoby motywacja jest efektem ciągłego przepływu sygnałów między strukturami mózgu oraz układami hormonalnym i metabolicznym – to już wiesz. Jeśli w którymś z tych obszarów dojdzie do zaburzeń, proces ulega przerwaniu. Sygnał dociera, ale nie wywołuje pełnej odpowiedzi – tak jakby mózg otrzymał informację o potrzebie działania, lecz nie potrafił uruchomić odpowiednich procedur. Istnieje także inny scenariusz, w którym problem pojawia się wcześniej. Sam bodziec nie zostaje wygenerowany lub nie jest uznany przez organizm za istotny.

W chorobach neurologicznych źródłem problemu bywają zmiany w strukturach odpowiedzialnych za planowanie i inicjowanie ruchów. Uszkodzenie kory przedczołowej ogranicza zdolność do opracowania planu działania, a zaburzenia w obrębie jąder podstawy utrudniają przekazanie tego planu do ośrodków sterujących ruchami. U osób z chorobą Parkinsona dodatkowym czynnikiem jest zmniejszenie produkcji dopaminy w istocie czarnej – obszarze mózgu, który odpowiada za kontrolę motoryki i motywacji.

Zaburzenia psychiczne powodują inny typ zakłócenia – zamiast uszkodzenia anatomicznego pojawiają się zaburzenia w neurochemicznej równowadze. W depresji stężenia serotoniny i noradrenaliny spadają poniżej poziomu potrzebnego do utrzymania stabilnego nastroju i gotowości do reagowania. W schizofrenii dochodzi do nieprawidłowej aktywności układu dopaminergicznego, która osłabia zdolność przewidywania nagrody i odczuwania satysfakcji.

Przyczyną apatii mogą być także choroby somatyczne. W niedoczynności tarczycy obniżony poziom hormonów tarczycy spowalnia metabolizm i zmniejsza aktywność układu nerwowego. Efektem jest senność, poczucie ciągłego zmęczenia, obniżona koncentracja i brak energii do działań wymagających wysiłku. W chorobach układu krążenia osłabiona wydolność serca prowadzi do przewlekłego niedotlenienia mózgu, które przekłada się na wolniejsze przetwarzanie informacji i mniejszą reaktywność.

Niezależnie od przyczyny, efekt jest do siebie zbliżony. Przerywa się naturalny cykl: impuls – opracowanie planu – wykonanie zadania.

Na pierwszy rzut oka apatia i depresja mogą objawiać się podobnie. W obu przypadkach pacjent sprawia wrażenie wycofanego, zdaje się nie mieć chęci do działania, rezygnuje z codziennych aktywności i prezentuje utratę zainteresowania otoczeniem. To jednak dwa odrębne stany – choć czasami faktycznie występują jednocześnie (stąd też depresja pojawia się na liście potencjalnych przyczyn apatii).

W depresji głównym problemem jest obniżenie nastroju, utrzymujące się przez dłuższy czas i często połączone z bardzo niskim poczuciem własnej wartości, brakiem chęci i sensu życia, a także nasileniem negatywnych myśli (niekiedy myśli samobójczych). Osoba zmagająca się z depresją odczuwa emocjonalne cierpienie i po części jest świadoma trudnej sytuacji, w której się znajduje (chociaż w zdecydowanej większości przypadków nie jest w stanie samodzielnie sobie z nią poradzić). Pojawiają się reakcje emocjonalne, choć przeważają te związane z przygnębieniem i lękiem.

W apatii emocje ulegają spłyceniu – pacjent reaguje słabiej lub wcale, niezależnie od charakteru bodźca. Nie występuje intensywne poczucie smutku czy lęku, a raczej całkowite zobojętnienie.

Mechanizmy, które zachodzą w organizmie w obu tych stanach, mogą się częściowo nakładać, a jeden może zwiększać ryzyko wystąpienia drugiego. W licznych publikacjach potwierdzono, że u osób z chorobami neurodegeneracyjnymi i zaburzeniami psychiatrycznymi długotrwałe stany apatii mogą poprzedzać epizody depresyjne.

Diagnostyka apatii – kiedy zgłosić się do specjalisty?

W odróżnieniu od wielu innych zaburzeń o podłożu psychicznym nie ma jednego badania laboratoryjnego czy obrazowego, które jednoznacznie wskazywałoby na występowanie apatii u osoby, która prezentuje niepokojące zachowania. W procesie stawiania rozpoznania korzysta się z kryteriów diagnostycznych oraz skal oceniających nasilenie objawów (na podstawie wywiadu i obserwacji).

Lekarze i badacze posługują się wieloma różnymi testami i kwestionariuszami. Każde z wykorzystywanych narzędzi zostało opracowane w innym celu – jedne powstały z myślą o osobach po udarze, inne dla osób z chorobą Alzheimera, a jeszcze inne dla oceny zaburzeń motywacji w przebiegu otępień. Choć ich nazwy i formaty mogą się różnić, wszystkie odnoszą się do trzech głównych wymiarów apatii: emocjonalnego, poznawczego i behawioralnego.

Apatię stwierdza się, jeśli u badanej osoby występują objawy w co najmniej 2 z 3 obszarów, które utrzymują się przez co najmniej 4 tygodnie.

Taki okres wynika z ogólnie przyjmowanych kryteriów diagnostycznych, jednak w praktyce klinicznej czas ten ocenia się indywidualnie – w niektórych sytuacjach (np. po udarze, urazie mózgu czy w ostrych zaburzeniach metabolicznych) rozpoznanie można postawić wcześniej, jeśli obraz objawów jest jednoznaczny.

Ważnym elementem diagnostyki jest wykluczenie innych przyczyn, ponieważ to od nich będzie zależało dobranie odpowiedniego postępowania w łagodzeniu objawów i leczeniu.

Do specjalisty – neurologa, psychiatry lub psychologa klinicznego – warto zgłosić się, gdy:

• objawy utrzymują się powyżej miesiąca i wpływają na codzienne funkcjonowanie;
• pozorne zniechęcenie występuje jednocześnie z innymi niepokojącymi dolegliwościami (np. ciągłym brakiem energii, zaburzeniami pamięci, mowy czy nagłymi zmianami nastroju);
• symptomy pojawiły się po urazie głowy, udarze, w przebiegu choroby neurologicznej lub po wprowadzeniu nowego leczenia farmakologicznego.

Szybkie działanie jest bardzo ważne, ponieważ apatia może mieć swoje źródło w innych rozwijających się zaburzeniach. Samo postawienie rozpoznania apatii zwykle wiąże się z rozpoczęciem procesu diagnostycznego w kierunku znalezienia jej przyczyny.

Leczenie apatii – metody farmakologiczne i psychoterapia

Apatia może być samodzielnym zespołem lub objawem innego schorzenia, dlatego najważniejszym elementem leczenia jest znalezienie jej przyczyny. Dopiero po tym można dobrać strategię, która będzie miała największe szanse powodzenia.

W walce z apatią i jej konsekwencjami nieocenionym wsparciem jest praca z psychoterapeutą. Specjalista może pomóc pacjentowi lepiej zrozumieć stan swojego zdrowia psychicznego i znaleźć metody, które ułatwią mu radzenie sobie z objawami.

W wybranych przypadkach stosuje się leki antydepresyjne, szczególnie gdy apatia współwystępuje z depresją. Farmakoterapia powinna być prowadzona pod kontrolą lekarza.

Jak wspierać osobę zmagającą się z apatią? Rola bliskich i otoczenia

Skuteczność terapii rośnie, gdy obok profesjonalnego leczenia pacjent otrzymuje wsparcie bliskich. Chociaż przyczyny problemu leżą w zaburzeniach pracy mózgu lub chorobach somatycznych, obecność i zaangażowanie otoczenia wpływają na to, czy osoba z problemem będzie miała szansę stopniowo odbudować utracone zachowania, reakcje i przyzwyczajenia.

Z perspektywy najbliższych najważniejsze jest zrozumienie, że apatia nie jest wyborem ani brakiem silnej woli. Osoba w takim stanie nie rezygnuje świadomie z kolejnych aktywności. Świadomość tego, że nasz bliski odmawia nam spotkania, zaniedbuje swoje obowiązki czy nie jest w stanie spełnić postawionych przed nim zadań, może pomóc zmienić podejście do pomocy, którą możemy mu zaoferować – bez narzucania presji, która mogłaby wywołać poczucie winy lub zniechęcenia.

Wsparcie w leczeniu i zapobieganiu apatii może opierać się na stopniowym wprowadzaniu niewielkich, realistycznych zadań. Mogą to być krótkie spacery, wspólna aktywność fizyczna, proste prace domowe czy przygotowanie posiłku.

Jeśli chcemy mocno zaangażować się w pomoc bliskiej osobie, warto zasięgnąć porady psychologa (może to być ten sam specjalista, z którym współpracuje nasz bliski).