Infolinia 24/7: 58 775 95 99 / 801 033 200
Wrzodziejące zapalenie jelita grubego (WZJG) to przewlekła choroba zapalna, w której dobrze dobrane leczenie pozwala wielu pacjentom funkcjonować w pracy i życiu rodzinnym bez istotnych ograniczeń. Choroba zaczyna się w błonie śluzowej odbytnicy i może obejmować kolejne odcinki jelita grubego. Najczęściej objawia się biegunką z krwią, parciem na stolec i bólem brzucha. Pełne wyleczenie farmakologiczne nie jest obecnie możliwe, ale długotrwała remisja jest realnym celem terapii.
Wrzodziejące zapalenie jelita grubego (WZJG; ulcerative colitis) jest przewlekłą chorobą zapalną odbytnicy i okrężnicy. Proces zapalny obejmuje powierzchowną warstwę ściany jelita – błonę śluzową – nie sięgając głębszych warstw. Proces zapalny ma charakter przewlekły a jego aktywność ulega zmianom, co skutkuje okresami remisji (skąpoobjawowymi) i zaostrzeń (dla których charakterystyczna jest biegunka z domieszką krwi). Charakter objawów wynika z lokalizacji i rozległości zmian chorobowych. Kolejne zaostrzenia mogą prowadzić do powikłań, o których będzie mowa w dalszej części artykułu.
Określenie „nieswoiste” oznacza, że nie potrafimy wskazać czynnika wywołującego chorobę. Nie stoi za nią pojedynczy patogen, alergen ani uchwytna reakcja na lek czy pokarm, jak w zapaleniach swoistych.
Zamiast tego układ odpornościowy reaguje nieprawidłowo na składniki mikrobioty jelitowej i inne bodźce środowiskowe, podtrzymując przewlekły stan zapalny błony śluzowej jelita grubego. Do tej samej grupy zalicza się również chorobę Leśniowskiego-Crohna.
Zapalenie szerzy się ciągłym pasem od odbytnicy ku górze, bez „zdrowych odcinków” pomiędzy zmianami. Klasyfikacja montrealska wyróżnia trzy postacie WZJG w zależności od zasięgu zmian zapalnych:
Obie jednostki różnią się w istotnych szczegółach m.in. zasięgiem i obrazem klinicznym.
| Cecha | WZJG | Choroba Leśniowskiego-Crohna |
| Lokalizacja | Wyłącznie jelito grube | Dowolny odcinek przewodu pokarmowego |
| Zasięg zapalenia | Ciągły | Odcinkowy, ze „zdrowymi” fragmentami |
| Głębokość zmian | Głównie błona śluzowa | Cała ściana jelita |
| Dominujące objawy | Biegunka z krwią, parcie na stolec | Ból brzucha, biegunka, spadek masy ciała |
| Typowe powikłania | Megakolon toksyczny | Przetoki, ropnie, zwężenia |
| Leczenie chirurgiczne | Proktokolektomia eliminuje zapalenie, ale wiąże się ze zmianą funkcjonowania przewodu pokarmowego i ryzykiem zapalenia zbiornika | Po operacji choroba może nawracać |
Według danych Narodowego Funduszu Zdrowia z lat 2009–2020 chorobowość WZJG w Polsce wynosiła około 188 przypadków na 100 tysięcy mieszkańców, a roczna zapadalność – około 12 na 100 tysięcy. W 2020 roku chorowało w Polsce ponad 73 tysiące osób.
Choroba najczęściej ujawnia się u młodych dorosłych między 20. a 40. rokiem życia, z drugim, mniejszym szczytem zachorowań po 60. roku życia; dotyczy w podobnym stopniu kobiet i mężczyzn.
Zachorowalność roczna utrzymuje się na stabilnym poziomie, ale dzięki skuteczniejszemu leczeniu pacjenci żyją długo, dlatego liczba osób żyjących z rozpoznaniem WZJG systematycznie rośnie.
Pierwsze objawy choroby mogą przypominać inne, częste przyczyny dolegliwości jelitowych – stąd typowe opóźnienie między pojawieniem się dolegliwości a diagnozą wynosi kilka miesięcy.
Charakterystycznym objawem jest biegunka z domieszką krwi i śluzu, utrzymująca się tygodniami. Krew w stolcu bywa pierwszym sygnałem, który skłania do wizyty u lekarza.
Pacjenci zgłaszają skurczowy ból brzucha, zwykle w lewym dole biodrowym, oraz uporczywe parcie na stolec. Towarzyszy temu osłabienie, zmęczenie i spadek masy ciała związany ze stanem zapalnym, utratą białka, zmniejszonym apetytem i niedożywieniem.
U części pacjentów rozwijają się objawy pozajelitowe:
Dodatkowo u chorych występuje zwiększone ryzyko żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej.
Rzut trwa zwykle od kilku tygodni do kilku miesięcy, remisja – od miesięcy do kilku lat. U części pacjentów nawroty są rzadkie i łagodne, u innych choroba wymaga stałego leczenia.
Ciężki ostry rzut objawia się bardzo częstymi krwistymi biegunkami oraz objawami ogólnymi, takimi jak gorączka, niedokrwistość czy przyspieszona akcja serca i wymaga pilnej hospitalizacji.
Nie istnieje jeden test wskazujący przyczynę choroby u danego pacjenta. Badania wskazują kilka czynników, których współwystępowanie sprzyja rozwojowi WZJG.
U podłoża choroby leży nieprawidłowa odpowiedź układu odpornościowego na składniki mikrobioty jelitowej. Zaburzenia bariery jelitowej ułatwiają kontakt komórek odpornościowych z bakteriami, co podtrzymuje przewlekły stan zapalny błony śluzowej.
Ryzyko zachorowania jest większe u krewnych pierwszego stopnia, ale nie istnieje pojedynczy gen odpowiedzialny za rozwój choroby. Jeśli choruje rodzic lub rodzeństwo, ryzyko zachorowania jest kilkukrotnie wyższe niż w populacji ogólnej, ale wciąż wynosi tylko kilka procent – większość krewnych nie zachoruje.
U chorych obserwuje się zaburzenia różnorodności bakterii jelitowych (dysbiozę). Znaczenie ma też dieta bogata w produkty wysokoprzetworzone i czerwone mięso oraz wcześniejsze infekcje pokarmowe. Czynniki te zwiększają ryzyko statystycznie, ale nie pozwalają wskazać przyczyny u konkretnego pacjenta.
Palenie papierosów wiąże się z niższym ryzykiem zachorowania na WZJG, a u części pacjentów choroba ujawnia się dopiero po rzuceniu nałogu. Mechanizm nie jest w pełni poznany – przypisuje się go m.in. wpływowi nikotyny na śluz jelitowy, mikrobiotę i odpowiedź zapalną.
Nie jest to jednak powód, by zacząć palić lub wracać do nałogu – tytoń pozostaje silnym czynnikiem ryzyka raka, chorób serca i wielu innych schorzeń.
Diagnostyka łączy wywiad, badania krwi, kalprotektynę i kolonoskopię z biopsją. Trwa zwykle kilka tygodni i wymaga wykluczenia innych przyczyn, zwłaszcza infekcyjnych.
Lekarz pyta o objawy, czas ich trwania i przebyte infekcje, a następnie zleca badania krwi m.in.:
U chorych wyniki badań krwi wykazują często niedokrwistość z niedoboru żelaza, podwyższone OB i CRP, czasem wzrost liczby białych krwinek i obniżenie albumin przy ciężkim zaostrzeniu.
Kalprotektyna to białko neutrofili. Jej stężenie w kale odzwierciedla zapalenie jelita lepiej niż CRP czy OB. Dzięki temu stanowi wiarygodny wskaźnik umożliwiający monitorowanie przebiegu choroby i wykrywanie zaostrzeń, zanim pojawią się wyraźne objawy.
Wartości <50 µg/g przemawiają za brakiem istotnego stanu zapalnego, natomiast >250 µg/g sugerują aktywne zapalenie. Podwyższone stężenie występuje też w innych stanach zapalnych jelit, dlatego badanie laboratoryjne nie zastępuje endoskopii.
Endoskop z kamerą wprowadzony przez odbyt pozwala obejrzeć całe jelito grube i pobrać wycinki do badania pod mikroskopem. Badanie umożliwia również ocenę zasięgu i nasilenia zmian zapalnych błony śluzowej. Wykonuje się je w sedacji lub znieczuleniu.
W ciężkim rzucie choroby pełna kolonoskopia wiąże się z podwyższonym ryzykiem perforacji i toksycznego rozdęcia okrężnicy. W takiej sytuacji wykonuje się ograniczone badanie – rektosigmoidoskopię (ocena odbytnicy i esicy) – które pozwala potwierdzić rozpoznanie i pobrać wycinki bez konieczności wprowadzania endoskopu w głąb jelita. Pełna kolonoskopia z oceną zasięgu choroby jest odraczana do czasu opanowania zaostrzenia.
Różnicowanie z innymi przyczynami pozwala dobrać właściwe leczenie.
Zbliżone objawy mogą być wywołane przez m.in.:
Zgodnie z wytycznymi Polskiego Towarzystwa Gastroenterologii, leczenie opiera się na strategii step-up – stopniowym wprowadzaniu leków o coraz większym potencjale, w zależności od ciężkości choroby i odpowiedzi. Nadrzędnym celem terapii jest wygojenie błony śluzowej, które najsilniej koreluje z mniejszą liczbą zaostrzeń, hospitalizacji i operacji.
| Grupa leków | Substancje czynne | Kiedy stosowane | Mechanizm |
| 5-ASA | mesalazyna, sulfasalazyna | Łagodne i umiarkowane postacie, leczenie podtrzymujące | Miejscowe działanie przeciwzapalne w błonie śluzowej jelita |
| Glikokortykosteroidy | prednizon, hydrokortyzon, budezonid MMX | Ostry rzut (krótkoterminowo) | Silne hamowanie odpowiedzi zapalnej i immunologicznej |
| Leki immunosupresyjne | azatiopryna, cyklosporyna, takrolimus | Utrzymanie remisji / ciężkie steroidooporne rzuty (cyklosporyna, takrolimus) | Hamowanie aktywności limfocytów T |
| Leki biologiczne | iinfliksymab, adalimumab, golimumab, wedolizumab, ustekinumab, mirikizumab | Umiarkowana i ciężka postać | Blokowanie cytokin lub integryn (wedolizumab – selektywny dla jelita) |
| Inhibitory JAK | tofacytynib, upadacitinib, filgotinib | Umiarkowana i ciężka postać, szczególnie po nieskuteczności leczenia biologicznego | Hamowanie szlaku JAK-STAT i transmisji sygnału cytokin |
| Modulator S1P | ozanimod | Umiarkowana i ciężka postać | Modulacja receptorów S1P → zatrzymanie limfocytów w węzłach chłonnych |
Niektóre leki wymagają dodatkowych środków ostrożności:
Operacyjne usunięcie jelita grubego (kolektomia) lub jelita grubego wraz z odbytnicą (proktokolektomia) rozważa się w powikłaniach (toksyczne rozdęcie okrężnicy, perforacja, masywny krwotok), w dysplazji dużego stopnia lub raku jelita grubego oraz w ciężkiej postaci opornej na leczenie farmakologiczne. Na szczęście u zdecydowanej większości prawidłowo leczonych pacjentów nie rozwijają się powikłania wymagające leczenia chirurgicznego.
Standardowym leczeniem chirurgicznym WZJG jest proktokolektomia odtwórcza z wytworzeniem zbiornika jelitowego z końcowego odcinka jelita cienkiego (J-pouch) i zespoleniem z kanałem odbytu, co pozwala uniknąć stałej stomii.
Po zabiegu liczba wypróżnień wynosi zwykle 4–8 na dobę, a u 20–50% pacjentów rozwija się zapalenie zbiornika (pouchitis), leczone najczęściej antybiotykami (cyprofloksacyna, metronidazol). Rzadziej występuje zapalenie pozostawionego mankietu odbytnicy.
Dieta i zmiana stylu życia nie zastąpi odpowiedniego leczenia, ale ma wpływ na samopoczucie i może wspierać zapobieganie nawrotom.
W trakcie rzutu choroby zalecana jest dieta lekkostrawna, z ograniczeniem surowych warzyw, owoców pestkowych, ostrych przypraw, alkoholu i kawy. Posiłki powinny być częste, mniejszej objętości, dobrze ugotowane. Czasowo rezygnuje się z laktozy i błonnika nierozpuszczalnego, jeśli nasilają objawy.
W remisji najczęściej zalecany jest model śródziemnomorski – bogaty w warzywa, owoce, oliwę z oliwek, ryby i pełne ziarna, ubogi w produkty wysokoprzetworzone i czerwone mięso.
Niektóre szczepy probiotyczne wykazały skuteczność w utrzymaniu remisji, ale dowody są niejednorodne i nie zastępują leczenia. Wskazane są kontrole stężenia witaminy D, żelaza, witaminy B12 i kwasu foliowego – niedobory są częste. Suplementację ustala się z lekarzem.
Stres nie wywołuje choroby, ale wpływa na samopoczucie i może nasilać objawy. Regularny sen, umiarkowana aktywność fizyczna (spacery, pływanie, joga) oraz techniki redukcji stresu są dla wielu pacjentów wartościowym uzupełnieniem terapii.
U około 50–60% pacjentów wrzodziejące zapalenie jelita grubego ma przebieg łagodny lub umiarkowany, umożliwiający względnie dobre funkcjonowanie.
Najcięższym powikłaniem ostrego rzutu jest megakolon toksyczny, czyli ostre rozdęcie okrężnicy z ryzykiem perforacji i sepsy. Stan ten wymaga pilnej hospitalizacji i często leczenia operacyjnego. Do innych ostrych powikłań należy masywny krwotok z przewodu pokarmowego.
Długotrwały przewlekły stan zapalny zwiększa ryzyko raka jelita grubego, szczególnie w postaci rozległej trwającej ponad 8–10 lat. Nadzór endoskopowy rozpoczyna się zwykle 8 lat po rozpoznaniu choroby (z wyjątkiem postaci ograniczonej do odbytnicy). Kolejne kolonoskopie wykonuje się co 1–5 lat, w zależności od indywidualnego ryzyka.
Niedokrwistość jest najczęstszym ogólnoustrojowym następstwem choroby – wynika z niedoboru żelaza lub przewlekłego stanu zapalnego. Długotrwała steroidoterapia zwiększa ryzyko osteoporozy.
Pierwotne stwardniające zapalenie dróg żółciowych (PSC) występuje u około 2–5% osób z WZJG. Jednocześnie większość pacjentów z PSC (około 70–80%) ma także nieswoiste zapalenie jelit, najczęściej WZJG. Współistnienie tych chorób wiąże się z większym ryzykiem powikłań, w tym raka jelita grubego, dlatego wymaga bardziej intensywnej kontroli – zwykle obejmującej regularne, coroczne badania kolonoskopowe od momentu rozpoznania PSC.
U większości pacjentów długość życia jest zbliżona do populacji ogólnej, zwłaszcza przy skutecznej kontroli stanu zapalnego i regularnym nadzorze lekarskim.
Przy dobrze prowadzonym leczeniu większość pacjentów może kontynuować pracę zawodową, planować rodzinę i utrzymywać aktywność społeczną. Wymaga to regularnych kontroli, przestrzegania zaleceń terapeutycznych oraz uwzględnienia choroby w codziennych decyzjach – od planowania posiłków po organizację podróży.
Ciążę najlepiej planować w stabilnej remisji – aktywna choroba zwiększa ryzyko powikłań położniczych. Większość leków (mesalazyna, azatiopryna, inhibitory TNF-α, wedolizumab, ustekinumab, w razie potrzeby steroidy) można kontynuować w ciąży i przy karmieniu piersią (jeśli tak zdecyduje lekarz prowadzący).
Przeciwwskazane są metotreksat (odstawienie ≥3 miesiące przed poczęciem, dotyczy obu płci) oraz leki małocząsteczkowe (tofacytynib, ozanimod).
W cięższych postaciach choroby można ubiegać się o orzeczenie o niepełnosprawności lub świadczenie rentowe. Decyzja zależy od stopnia ograniczenia funkcjonowania, częstości hospitalizacji i wpływu choroby na zdolność do pracy.
Lęk, depresja i nieprzewidywalność objawów towarzyszą wielu chorym. W Polsce działa Polskie Towarzystwo Wspierania Osób z Nieswoistymi Zapaleniami Jelita „J-elita”, oferujące grupy wsparcia.
Choroba ma komponentę rodzinną, ale nie jest dziedziczona w prosty sposób. Posiadanie krewnego z chorobą zapalną jelit zwiększa ryzyko zachorowania, jednak większość pacjentów nie ma takiej historii w rodzinie.
Obecnie nie istnieje leczenie farmakologiczne umożliwiające trwałe wyleczenie – celem terapii jest długotrwała remisja. Całkowite ustąpienie choroby jest możliwe wyłącznie po proktokolektomii, czyli usunięciu jelita grubego wraz z odbytnicą. Sama kolektomia nie wystarczy, bo zapalenie utrzymuje się w pozostawionej odbytnicy. Decyzja o operacji jest zarezerwowana dla wybranych sytuacji klinicznych.
W okresie remisji niewielkie ilości alkoholu mogą być tolerowane, ale u części pacjentów nawet małe dawki nasilają dolegliwości jelitowe. W trakcie zaostrzenia choroby zaleca się unikanie alkoholu. Szczególną ostrożność należy zachować przy stosowaniu leków metabolizowanych w wątrobie.
Konsultacja merytoryczna: lek. Ireneusz Markowski
Dyrektor Medyczny POLMED
Informacja:
Artykuły opublikowane na stronie POLMED Zdrowie, nie pełnią funkcji konsultacji medycznej ani nie wyrażają opinii specjalistów i lekarzy. Prezentowane treści stanowią ogólne wskazówki i nie mogą być traktowane jako wyznacznik przy podejmowaniu decyzji dotyczących modyfikacji diety lub terapii, nawyków lub określaniu zmiany dawkowania leków oraz innych substancji leczniczych. Przed podjęciem działań, które mogą wpłynąć na Twoje życie, zdrowie lub samopoczucie, skonsultuj się z lekarzem lub specjalistą.
Wydawca nie ponosi odpowiedzialności za ewentualne konsekwencje, wynikające z wykorzystania porad i informacji zawartych na stronie, bez wcześniejszej konsultacji z profesjonalistą.
Natrętne myśli wracają mimo prób ich zatrzymania. Wywołują lęk, zajmują wiele godzin dziennie i skłaniają do wykonywania powtarzalnych czynności lub rytuałów. Z czasem mogą zacząć wpływać na pracę, naukę, relacje i codzienne funkcjonowanie. Nerwica natręctw bywa upraszczana do pojedynczych zachowań, choć jest złożonym problemem, który może zawładnąć całym życiem.
Plamki, błyski, paproszki czy muszki pojawiające się przed oczami przeważnie są zupełnie niegroźne, ale czasami mogą świadczyć o poważnej chorobie. Jakie są przyczyny występowania zmian w polu widzenia i czy da się je wyleczyć? Kiedy warto te objawy skonsultować z lekarzem?
Krztusiec to ostra, bakteryjna choroba zakaźna układu oddechowego, która charakteryzuje się między innymi napadami silnego kaszlu. Choć chorobie można zapobiegać dzięki szczepieniom, w ostatnich latach dochodzi do wyraźnego wzrostu zachorowalności, zwłaszcza wśród osób dorosłych. Wyjaśniamy. jak można zarazić się krztuścem i kto powinien poddać się szczepieniom ochronnym.
Krwotoki z nosa są powszechne – bez względu na wiek i płeć. Mogą być wynikiem urazu, lub stanu chorobowego. Jakie są inne przyczyny? Co zrobić w razie krwawienia? Kiedy krwotoki powinno się skonsultować z lekarzem?
