Infolinia 24/7: 58 775 95 99 / 801 033 200
Mózg i rdzeń kręgowy są otoczone przez trzy błony. Jeżeli w ich obrębie rozwinie się stan zapalny, mówimy o zapaleniu opon mózgowo-rdzeniowych. Wiele osób używa krótszego określenia „zapalenie opon mózgowych”. Choć w mowie potocznej pojawia się na nie przyzwolenie, to warto wiedzieć, że nie jest ono do końca poprawne. Sugeruje, że struktury, które otaczają mózg i rdzeń kręgowy, nie są ze sobą połączone – fizjologicznie stanowią jednak całość.
Opony mózgowo-rdzeniowe są zbudowane z tkanki łącznej.
Między pajęczynówką a oponą miękką znajduje się przestrzeń podpajęczynówkowa, wypełniona płynem mózgowo-rdzeniowym (PMR). Płyn jest produkowany w splotach naczyniówkowych komór mózgu i krąży wokół całego ośrodkowego układu nerwowego. Amortyzuje uderzenia oraz transportuje substancje odżywcze i produkty przemiany materii.
Do ZOMR dochodzi wtedy, gdy w odpowiedzi na określone czynniki (poniżej piszemy więcej na ten temat) w obrębie błon otaczających mózgowie i rdzeń kręgowy rozwija się reakcja zapalna. Proces może obejmować same opony albo równocześnie tkankę mózgową – wtedy mówi się o zapaleniu opon mózgowo-rdzeniowych i mózgu.
Jakie patogeny mogą wywoływać ZOMR? Najczęściej czynnikami wywołującymi są wirusy lub bakterie. Rzadziej diagnozuje się przypadki, w których choroba rozwija się w wyniku infekcji grzybiczych lub na skutek zakażenia pasożytem (np. przy toksoplazmozie).
W grupie zakażeń szpitalnych określa się inne najczęstsze przyczyny zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych. Po zabiegach neurochirurgicznych, urazach albo obecności drenów ryzyko dotyczy głównie gronkowców oraz pałeczek Gram-ujemnych (Pseudomonas aeruginosa, Klebsiella, Acinetobacter i Enterobacter). Po zabiegach laryngologicznych wciąż trzeba brać pod uwagę pneumokoki.
Osobną grupę tworzą bakteryjne zapalenia nieropne – między innymi gruźlicze zapalenie opon (spowodowane prątkami gruźlicy) oraz neuroborelioza (krętkami z rodzaju Borrelia).
W wirusowym ZOMR lista możliwych przyczyn jest dłuższa.
Grzybicze zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych występuje rzadko. Najczęściej wiąże się z zakażeniem grzybami z rodzaju Cryptococcus. Rzadziej odpowiadają za nie drożdżaki Candida, pleśnie Aspergillus oraz grzyby środowiskowe (m.in. Histoplasma, Coccidioides i Blastomyces). Największe ryzyko dotyczy osób z wyraźnie osłabioną odpornością.
Wymienia się również nieinfekcyjne przyczyny stanu zapalnego opon mózgowo-rdzeniowych – choroby nowotworowe (białaczki, chłoniaki, przerzuty raka piersi czy płuca), schorzenia autoimmunologiczne (sarkoidoza, toczeń układowy, zespół Sjögrena) oraz reakcje polekowe.
Większość przypadków ZOMR ma charakter ostry. Postać przewlekła trwa ponad cztery tygodnie i najczęściej wiąże się z gruźlicą, neuroboreliozą lub zakażeniem grzybiczym u osoby z osłabioną odpornością.
Przebieg ZOMR zależy od typu zapalenia (czynnika sprawczego) oraz wieku i stanu zdrowia pacjenta.
U dorosłych i starszych dzieci pierwsze objawy zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych zwykle pojawiają się w krótkim czasie od wystąpienia zakażenia. Nie opisuje się ich względem dokładnego momentu wniknięcia patogenu do organizmu, ponieważ zwykle nie można go uchwycić.
Ważniejsze jest tempo narastania objawów – bardziej charakterystyczny obraz ZOMR najczęściej rozwija się w ciągu kilku lub kilkunastu godzin.
Początkowe oznaki mogą być mylące – mogą przypominać grypę lub infekcję wirusową górnych dróg oddechowych, dlatego na wczesnym etapie łatwo je zbagatelizować. Należą do nich:
Wraz z postępem zakażenia u pacjentów rozwijają się objawy oponowe, których obecność może ukierunkować lekarza na ZOMR.
U 95% dorosłych z bakteryjnym ZOMR występują co najmniej dwa z trzech objawów: wysoka gorączka, sztywność karku, zaburzenia świadomości. Wszystkie trzy naraz występują rzadziej – u około 44% chorych. Dwa wystarczą, by podejrzewać ZOMR i wezwać pomoc.
Do alarmowych objawów choroby zalicza się:
Przesłanką do pilnej konsultacji jest również nawrót dolegliwości po pozornej poprawie.
Pacjenci z obniżoną odpornością (m.in. po przeszczepach, w trakcie chemioterapii czy z zakażeniem HIV) mogą rozwinąć ciężkie zapalenie przy minimalnych symptomach, ponieważ odpowiedź ich układu immunologicznego jest osłabiona.
U najmłodszych dzieci, zwłaszcza niemowląt poniżej drugiego roku życia, przebieg zapalenia może być nietypowy i trudniejszy do uchwycenia.
Typowe objawy często się nie pojawiają, dlatego rodziców powinny zaniepokoić:
Przy podejrzeniu ZOMR szybkie ustalenie przyczyny jest podstawą wdrożenia skutecznego postępowania. W przypadku wirusowego i bakteryjnego zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych planuje się inne leczenie i inaczej ocenia rokowanie.
Zakażenie wirusowe w większości przypadków przebiega łagodniej niż bakteryjne i ma charakter samoograniczający – ustępuje samoistnie w ciągu jednego do dwóch tygodni. U chorych wdraża się leczenie objawowe.
Wśród wirusowych zakażeń ośrodkowego układu nerwowego ważnym wyjątkiem jest kleszczowe zapalenie mózgu. Nie należy traktować go jak łagodnej infekcji. Wywołuje je wirus przenoszony przez kleszcze – choroba może przebiegać z zapaleniem opon mózgowo-rdzeniowych lub rdzenia kręgowego. Po wystąpieniu objawów neurologicznych pacjent zwykle wymaga opieki szpitalnej (leczenia objawowego i monitorowania stanu zdrowia).
Z tego względu każdy przypadek podejrzenia ZOMR traktuje się jako stan nagły wymagający pilnej diagnostyki.
Przy podejrzeniu zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych nie należy czekać na rozwój objawów.
Potrzebny jest pilny kontakt z pomocą medyczną – najlepiej transport na SOR. W przypadku dziecka, osoby starszej lub pacjenta z charakterystycznymi wybroczynami na skórze należy wezwać zespół ratownictwa medycznego pod numerem 112 lub 999.
Odkładanie konsultacji do rana, czekanie na wizytę w przychodni czy próby leczenia w domu mogą dramatycznie pogorszyć rokowania.
W bakteryjnym ZOMR stan chorego może pogarszać się bardzo szybko. Bakterie namnażają się w obrębie opon mózgowo-rdzeniowych i wywołują silny stan zapalny, który prowadzi do obrzęku mózgu oraz zaburza jego prawidłową pracę. W ciężkich przypadkach w ciągu kilku godzin mogą pojawić się zaburzenia świadomości, drgawki, niewydolność oddechowa albo trwałe uszkodzenie układu nerwowego.
Diagnostyka ZOMR w warunkach szpitalnych przebiega według określonego schematu. Lekarz najpierw ocenia stan chorego – poziom świadomości w skali Glasgow, obecność objawów oponowych, ewentualne zaburzenia neurologiczne oraz wysypkę skórną.
Równocześnie pobiera się krew do badań laboratoryjnych. Najczęściej wykonuje się morfologię, CRP, prokalcytoninę (PCT), parametry krzepnięcia, stężenie glukozy, elektrolitów, mocznika i kreatyniny oraz posiewy krwi.
Najważniejszym badaniem pozostaje punkcja lędźwiowa. Lekarz pobiera płyn mózgowo-rdzeniowy z przestrzeni między kręgami lędźwiowymi. Uzyskany materiał trafia do analizy cytologicznej, biochemicznej i mikrobiologicznej.
U części pacjentów przed punkcją wykonuje się tomografię komputerową głowy. Dotyczy to osób z drgawkami, zaburzeniami świadomości, oznakami ogniskowego uszkodzenia układu nerwowego albo podejrzeniem wzrostu ciśnienia wewnątrzczaszkowego. Badanie obrazowe ma wykluczyć zmiany, przy których punkcja mogłaby doprowadzić do groźnego wklinowania mózgu.
Dokładną identyfikację drobnoustroju umożliwiają bardziej zaawansowane badania mikrobiologiczne.
Nie każdemu zapaleniu opon mózgowo-rdzeniowych można zapobiec szczepieniem. Jest to jednak najskuteczniejsza forma profilaktyki przed wybranymi zakażeniami – tymi, które należą do najgroźniejszych przyczyn ZOMR.
W zapobieganiu zapaleniu opon mózgowo-rdzeniowych najważniejsze są szczepienia przeciw:
Szczepionki nie chronią w 100% przed patogenami. Bardzo ważne jest jednak to, że zakażenie u osób zaszczepionych (jeśli mimo wszystko wystąpi) częściej przebiega łagodniej i rzadziej kończy się groźnymi powikłaniami chorób zakaźnych.
Szczepionki przeciw pneumokokom i Hib znajdują się w obowiązkowym kalendarzu szczepień.
Szczepienia przeciw meningokokom należą do szczepień zalecanych. Dostępne preparaty chronią przed różnymi grupami meningokoków – nie ma jednej szczepionki przeciw wszystkim typom tych bakterii. Schemat szczepień warto omówić z lekarzem.
Wyróżnia się szczepionki przeciw meningokokom grupy B oraz szczepionki skoniugowane przeciw serogrupom A, C, W i Y. Zakres ochrony zależy więc od typu szczepienia – specjalista może zalecić ochronę przeciw więcej niż jednej grupie meningokoków.
Szczepionki przeciw meningokokom są rekomendowane niemowlętom, dzieciom i nastolatkom, zwłaszcza wtedy, gdy przebywają w dużych skupiskach ludzi (w żłobkach, przedszkolach, internatach, akademikach albo koszarach). Wskazuje się, by o tę formę profilaktyki zadbali także pracownicy laboratoriów, personel medyczny, pacjenci chorujący przewlekle czy osoby z niedoborami odporności.
Kleszczowe zapalenie mózgu nie jest zakażeniem bakteryjnym. Wywołuje je wirus przenoszony przez kleszcze. Choroba może przebiegać dwuetapowo – po objawach podobnych do infekcji wirusowej u części pacjentów pojawiają się objawy zajęcia układu nerwowego, w tym zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych lub mózgu.
Szczepienie przeciw KZM zaleca się osobom przebywającym na terenach z większą aktywnością wirusa oraz tym, które często spędzają czas na świeżym powietrzu. Dotyczy to między innymi biegaczy, właścicieli psów, myśliwych, turystów, uczestników obozów i kolonii, rolników, leśników, służb mundurowych oraz osób pracujących w terenie. Schemat podstawowy szczepienia przeciw KZM składa się z 3 dawek, a dawki przypominające podaje się co 3-5 lat.
Częścią profilaktyki zakażeń odkleszczowych (kleszczowego zapalenia mózgu i boreliozy) są również nawyki związane ze stosowaniem preparatów odstraszających kleszcze, zakrywaniem skóry podczas pobytu w lesie lub wysokiej trawie, dokładnym oglądaniem ciała po powrocie do domu oraz szybkim usunięciem wkłutego kleszcza. To środki ostrożności, które zmniejszają ryzyko, ale nie zastępują szczepienia przeciw KZM.
Szczepienia są najważniejszą formą profilaktyki tych typów ZOMR, którym można zapobiegać przez uodpornienie organizmu. Codzienne nawyki mają charakter uzupełniający. Warto dbać o higienę rąk, unikać bliskiego kontaktu z osobami z ostrą infekcją dróg oddechowych, a po kontakcie z osobą chorą postępować zgodnie z zaleceniami lekarza lub sanepidu.
Najcięższe przypadki mogą prowadzić do trwałych zaburzeń neurologicznych – między innymi niedosłuchu, padaczki, problemów z pamięcią, koncentracją lub niedowładów. Ryzyko powikłań jest znacznie wyższe w bakteryjnym ZOMR.
Samo zapalenie opon nie przenosi się między ludźmi, ale zakaźne mogą być drobnoustroje, które je wywołują. Dotyczy to przede wszystkim meningokoków, pneumokoków i części wirusów przenoszonych drogą kropelkową.
Pobyt w szpitalu przy wirusowym ZOMR najczęściej trwa od kilku dni do około dwóch tygodni. Bakteryjna postać choroby zwykle wymaga dłuższej hospitalizacji oraz intensywnego leczenia antybiotykami.
Wysypka meningokokowa ma postać czerwonych lub fioletowych wybroczyn, które nie bledną pod uciskiem przez przezroczystą szklankę. Taki objaw wymaga natychmiastowego wezwania pomocy medycznej.
Zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych wymaga czujności, ponieważ na początku może wyglądać jak zwykła infekcja. Jeżeli pojawia się podejrzenie zachorowania lub charakterystyczne objawy, lepiej zareagować za wcześnie niż za późno.
Pilna konsultacja nie jest przesadą. Wczesne rozpoznanie i włączenie leczenia mogą zmienić przebieg choroby – a w ciężkich zakażeniach uratować życie.
Konsultacja merytoryczna: lek. Ireneusz Markowski
Dyrektor Medyczny POLMED
Informacja:
Artykuły opublikowane na stronie POLMED Zdrowie, nie pełnią funkcji konsultacji medycznej ani nie wyrażają opinii specjalistów i lekarzy. Prezentowane treści stanowią ogólne wskazówki i nie mogą być traktowane jako wyznacznik przy podejmowaniu decyzji dotyczących modyfikacji diety lub terapii, nawyków lub określaniu zmiany dawkowania leków oraz innych substancji leczniczych. Przed podjęciem działań, które mogą wpłynąć na Twoje życie, zdrowie lub samopoczucie, skonsultuj się z lekarzem lub specjalistą.
Wydawca nie ponosi odpowiedzialności za ewentualne konsekwencje, wynikające z wykorzystania porad i informacji zawartych na stronie, bez wcześniejszej konsultacji z profesjonalistą.
Zdarza nam się analizować decyzje, zamartwiać o przyszłość lub zastanawiać nad słusznością naszych działań. Problem zaczyna się wtedy, gdy myśli, zamiast pomóc znaleźć rozwiązanie, błądzą w kółko i z czasem zaczynają utrudniać nam życie – negatywnie wpływać na codzienne funkcjonowanie. Mówimy wtedy o overthinkingu – stanie, który dla wielu osób jest źródłem realnego cierpienia, choć z zewnątrz bywa niewidoczny. Nie jest to lenistwo ani „zbyt głębokie myślenie”, lecz mechanizm, który da się zrozumieć i z którym można pracować.
Plamki, błyski, paproszki czy muszki pojawiające się przed oczami przeważnie są zupełnie niegroźne, ale czasami mogą świadczyć o poważnej chorobie. Jakie są przyczyny występowania zmian w polu widzenia i czy da się je wyleczyć? Kiedy warto te objawy skonsultować z lekarzem?
Krztusiec to ostra, bakteryjna choroba zakaźna układu oddechowego, która charakteryzuje się między innymi napadami silnego kaszlu. Choć chorobie można zapobiegać dzięki szczepieniom, w ostatnich latach dochodzi do wyraźnego wzrostu zachorowalności, zwłaszcza wśród osób dorosłych. Wyjaśniamy. jak można zarazić się krztuścem i kto powinien poddać się szczepieniom ochronnym.
Krwotoki z nosa są powszechne – bez względu na wiek i płeć. Mogą być wynikiem urazu, lub stanu chorobowego. Jakie są inne przyczyny? Co zrobić w razie krwawienia? Kiedy krwotoki powinno się skonsultować z lekarzem?
