Szum w uszach – co może być jego przyczyną?

Z tego artykułu dowiesz się: 

• Czym są szumy uszne? 
• Rodzaje szumów usznych 
• Objawy szumów usznych 
• Gdzie powstają szumy uszne? 
• Czynniki ryzyka szumu w uszach 
• Szumy uszne – jak wygląda diagnostyka? 
• Jak zwalczyć szumy uszne? 

Czym są szumy uszne? 

Szumy w uszach (łac. tinnitus) to nic innego, jak wrażenia dźwiękowe odczuwane bez bodźca akustycznego z zewnętrznego otoczenia. Mogą być odbierane w jednym bądź w obu uszach. Pamiętajmy, że w stanie tzw. ciszy absolutnej każdy z nas może słyszeć cichy szum w uszach i nie powinno to stanowić powodu do niepokoju. Jeżeli jednak słyszymy go wyraźnie przy innych dźwiękach, dobiegających z otoczenia, a zjawisko to ma charakter powtarzający się, może świadczyć o problemie zdrowotnym. Warto jednak zaznaczyć, że szum w uszach nie jest traktowany jako odrębna jednostka chorobowa, a jedynie jako objaw towarzyszący. 

Czy szumy uszne to częsta dolegliwość? Okazuje się, że tak! Z danych statystycznych wynika, że wśród dorosłych szum w uszach okresowo lub stale odczuwa około 15–20% osób. Dla większości nie są one jednak na tyle uciążliwe, by “zmuszały” do podjecia ich leczenia. Co ważne, częstotliwość odczuwania szumów usznych rośnie wraz z wiekiem pacjenta. 

Ze względu na czas trwania, szumy uszne można podzielić na: 

• ostre (max. 3 miesiące), 
• podostre (4-12 miesięcy), 
• przewlekłe (powyżej 12 miesięcy). 

Inny możliwy podział to:

• subiektywne szumy uszne (podmiotowe) – stosunkowo często diagnozowane, słyszane wyłącznie przez chorego; w zależności od przyczyny mogą być odczuwane jako ciche i łagodne lub głośne i silne, 
• obiektywne szumy uszne (przedmiotowe) – w tym przypadku dźwięku są słyszalne nie tylko przez pacjenta, lecz także przez lekarza, w trakcie osłuchiwania; diagnozowane są zdecydowanie rzadziej. 

Objawy szumów usznych 

Szumami usznymi określamy zbiór doznań akustycznych o różnym charakterze. Najczęściej słyszany dźwięk pacjenci opisują jako: 

• dzwonienie, 
• szmery, 
• gwizd, 
• syczenie, 
• stukanie, 
• brzęczenie, 
• pisk, 
• świergotanie, 
• klikanie, 
• ryczenie. 

Kwestią indywidualną w przypadku szumów usznych jest nie tylko rodzaj słyszanego dźwięku. Różne może być także jego nasilenie (cichy lub bardzo głośny), częstotliwość (stały, pulsujący, przerywany) oraz zakres (dobiegający z jednego lub obu uszu). Charakter szumów usznych może również zmieniać się w ciągu dnia, przy zmianie pozycji ciała lub wykonywanej aktywności ruchowej. 

Bez względu na amplitudę i charakter, w wielu przypadkach szum w uszach utrudnia codzienne funkcjonowanie. Wśród głównych skutków ubocznych jego odczuwania wymienia się: 

• rozdrażnienie, 
• problemy z koncentracją, 
• ból głowy, 
• zmęczenie, 
• lęk, 
• zaburzony odbiór dźwięków z otoczenia, 
• problemy ze zrozumieniem mowy, 
• zaburzenia snu, 
• nerwicę. 

Gdzie powstają szumy uszne? 

By zrozumieć, skąd się bierze szum w uszach, warto wyjaśnić w uproszczeniu, jak działa zmysł słuchu. Fale dźwiękowe zbierane są przez małżowinę uszną i przewodem słuchowym docierają do ucha środkowego i wewnętrznego W uchu środkowym dochodzi do zamiany drgań cząsteczek powietrza w drgania kosteczek słuchowych, a następnie w drgania cieczy ślimaka w uchu wewnętrznym. Komórki rzęsate odpowiadają natomiast za zamianę drgań mechanicznych w impuls elektryczny, który przez nerw słuchowy dociera do mózgu, a dokładnie do kory słuchowej. 

Szumy uszne mogą powstawać na dowolnym etapie drogi słuchowej, w tym między innymi: 

• w mózgu – powodem może być uszkodzenie struktur ucha wewnętrznego i zaburzenie przewodnictwa nerwowego, 
• w obrębie nerwu przedsionkowo – ślimakowego (łączącego korę słuchową ze ślimakiem) i samego ślimaka, zlokalizowanego w uchu wewnętrznym, 
• w strukturach zlokalizowanych w pobliżu ślimaka, m.in. w mięśniach czy w naczyniach krwionośnych, 
• w uchu środkowym, 
• w uchu zewnętrznym. 

W większości przypadków mamy do czynienia z neurofizjologicznymi szumami usznymi, czyli takimi, których przyczyna leży w obrębie ślimaka lub nerwu przedsionkowo-ślimakowego. Inne przypadki szumów usznych najczęściej spowodowane są dźwiękami somatycznymi, które stają się słyszalne np. w momencie, gdy ucho zostanie zatkane woskowiną. 

Patomechanizm powstawania szumów usznych, pomimo wieloletnich badań, wciąż nie został do końca poznany. Mogą one mieć charakter pierwotny, w którego przypadku przyczyna powstania jest niezidentyfikowana (takie szumy uszne określane są też często mianem idiopatycznych), jak i charakter wtórny – na ich pojawienie się mają wpływ nie tylko procesy chorobowe, lecz także czynniki środowiskowe. Szacuje się, że w około 67% przypadków nie udaje się ustalić przyczyny dolegliwości. 

Czynniki ryzyka szumów usznych są różne. Za ich występowanie mogą odpowiadać zarówno czynniki środowiskowe, jak i procesy chorobowe. 

Przyczyną szumów usznych subiektywnych mogą być: 

• ubytek słuchu, związany z zaawansowanym wiekiem pacjenta, 
• narażenie na hałas – zarówno długotrwałe narażenie na głośne dźwięki, jak i krótki epizod przy dużej intensywności dźwięków mogą doprowadzić do ubytku słuchu, a w efekcie do szumów w uszach, 
• silny stres, 
• przewlekłe zapalenie ucha środkowego, 
• osteoskleroza – ograniczenie ruchomości kości w uchu środkowym, 
• zaleganie woskowiny w uchu, 
• urazy ucha wewnętrznego, 
• uszkodzenie nerwu przedsionkowo-ślimakowego, 
• powikłania po operacji ucha środkowego, 
• choroba Meniere’a – schorzenie, polegające na gromadzeniu się zbyt dużych ilości endolimfy w błędniku, co prowadzi do wzrostu ciśnienia w błędniku, 
• stwardnienie rozsiane (SM), 
• urazy kręgosłupa w odcinku szyjnym, 
• guzy wewnątrzczaszkowe, 
• zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, 
• miażdżyca, 
• anemia, 
• niektóre leki (m.in. furosemid, antybiotyki aminoglikozydowe, chemioterapia, niektóre niesteroidowe leki przeciwzapalne), 
• zaburzenia psychiczne, 
• nieprawidłowe ciśnienie krwi, 
• choroby nerek, 
• cukrzyca, 
• borelioza, 
• zaburzenia hormonalne (zwłaszcza hormonów tarczycowych), 
• dysfunkcje stawu skroniowo-żuchwowego. 

Obiektywny szum w uszach może z kolei być spowodowany przez: 

• przetoki tętniczo-żylne, 
• niedrożność tętnic kręgowych i szyjnych, 
• nieprawidłowości w budowie opuszek żyły szyjnej, 
• choroby mięśniowe lub zaburzenia stawu skroniowo-żuchwowego, 
• guzy w uchu środkowym. 

Wśród innych czynników ryzyka, mogących wywołać szum w uszach, wymienia się: 

• palenie papierosów, 
• spożywanie alkoholu, 
• otyłość, 
• depresja, 
• predyspozycje genetyczne. 

Szumy uszne – jak wygląda diagnostyka? 

Ze względu na fakt, iż w większości przypadków mamy do czynienia z subiektywnymi szumami usznymi, właściwe ich rozpoznanie stanowi duże wyzwanie dla otolaryngologów i audiologów. Co więcej, często to lekarz rodzinny jest tym, któremu w pierwszej kolejności zgłaszane są objawy i to on po przeprowadzeniu badania fizykalnego decyduje o konieczności dalszej diagnostyki u laryngologa.

Wstępne różnicowanie szumu usznego wymaga od lekarza zebrania dokładnego wywiadu lekarskiego, w którym zwraca się szczególną uwagę na charakterystykę i lokalizację szumów usznych, a także czas ich trwania. Ważne jest również poinformowanie lekarza o wszystkich przyjmowanych lekach i suplementach diety, a także o chorobach współistniejących. Konieczne jest również wypełnienie specjalnie opracowanych kwestionariuszy, oceniających skutki szumów usznych. 

Jednym z najczęściej używanych kwestionariuszy, oceniających skutki szumów usznych jest THI (Tinnitus Handicap Inventory), stworzony w 1996 roku Stanach Zjednoczonych. W kontekście diagnostyki szumów usznych, kluczowe jest przeprowadzenie  u pacjenta badania otolaryngologicznego oraz dokładnej oceny słuchu, obejmującej między innymi: 

• audiometrię tonalną progową i nadprogową, a w przypadku dzieci, badanie słuchu adekwatne do wieku, 
• audiometrię impedancyjną, 
• tympanometrię, 
• subiektywną ocenę głośności i natężenia szumów usznych, 
• ocenę progu zagłuszania. 

Gdy nie zostanie stwierdzona patologia słuchu, wskazana jest również ocena stanu uzębienia i mechaniki stawów skroniowo-żuchwowych. W niektórych przypadkach, zwłaszcza jeśli szumom usznym towarzyszą zawroty głowy, wskazane jest dokonanie oceny funkcjonowania błędnika, np. przy pomocy badań nystagmograficznych. 

U pacjentów, w przypadku których badania wykazują asymetryczny szum w uszach i podobną asymetrię w badaniu słuchu lub skarżą się oni na dodatkowe objawy neurologiczne, wskazane jest wykonanie rezonansu magnetycznego. Z kolei w przypadku pacjentów, którzy zgłaszają pulsujący szum w uszach, zsynchronizowany z tętnem i biciem serca, powinien zostać zastosowany bardziej złożony algorytm diagnostyczny, obejmujący m.in. USG, Doppler naczyń szyjnych, CT, angiografię MR lub rezonans magnetyczny. 

W ramach diagnostyki uzupełniającej, mogą zostać wykonane podstawowe badania laboratoryjne krwi, pozwalające wykryć schorzenia, stanowiące możliwe przyczyny szumów. Są to między innymi: 

• morfologia krwi, 
• lipidogram, 
• badanie ogólne moczu, 
• poziom glukozy na czczo, 
• stężenie elektrolitów, 
• oznaczenie poziomu TSH i hormonów tarczycy (FT3 i FT4). 

Jak zwalczyć szumy uszne? 

Terapia i jej powodzenie są ściśle powiązane z przyczyną szumów. Jeżeli ustalono, że za ich występowanie odpowiada określona choroba, wprowadza się odpowiednio dobraną terapię. Przykładem mogą być tu szumy uszne obiektywne, związane z nadciśnieniem tętniczym, w przypadku których leczeniem z wyboru będzie farmakoterapia normalizująca ciśnienie krwi.

Z kolei w przypadku występowania nieprawidłowych połączeń naczyniowych, wskazane jest leczenie operacyjne. Często wystarczy również odstawienie niektórych leków, dobranie aparatu słuchowego, eliminującego ubytek słuchu czy wdrożenie zabiegów fizjoterapeutycznych, rozwiązujących problemy mięśniowo-powięziowe. 

W określonych przypadkach można zastosować także metody farmakologiczne. Wśród najczęściej przepisywanych w celu łagodzenia szumów usznych i ich skutków preparatów są: 

• leki przeciwdrgawkowe, 
• leki miejscowo znieczulające, 
• środki rozszerzające naczynia i poprawiające ukrwienie mózgu, 
• leki wpływające stymulująco na metabolizm komórek mózgowych, 
• leki przeciwdepresyjne. 

Powodzenie terapii zależne jest od przyczyny szumów. Jeżeli udało się ją ustalić i ma ona podłoże organiczne, możliwe jest skuteczne leczenie. 

Jeżeli natomiast szum w uszach ma charakter idiopatyczny, co oznacza, że nie udało się ustalić przyczyny jego występowania, leczenie szumów usznych oparte jest o różnego rodzaju terapie behawioralne, metody relaksacyjne czy leczenie dźwiękiem. Szczególną popularnością cieszą się: 

• TRT (Tinnitus Retraining Therapy) – metoda ta stosowana jest w specjalnych ośrodkach i polega na aktywacji procesu habituacji szumu. Opiera się między innymi na stosowaniu specjalnych nagrań szumu, których słuchanie ma za zadanie wyciszyć słyszalne przez pacjenta szumy uszne. Choć zazwyczaj nie dochodzi do ich trwałej eliminacji, z czasem stają się one dla pacjenta mniej zauważalne i mniej uciążliwe. Terapia ta może trwać nawet dwa lata. 
• Maskowanie – w tym celu stosuje się między innymi generator szumu szerokopasmowego, przypominający wyglądem aparat słuchowy, dzięki któremu zmniejsza się percepcja szumu w uszach. W niektórych przypadkach możliwe jest nawet szczątkowe zahamowanie jego występowania. 
• Terapia poznawczo-behawioralna – wykorzystuje techniki, których celem jest zmiana sposobu myślenia i reagowania na słyszany szum w uszach. Zwykle trwa ona kilka miesięcy – do czasu, gdy dźwięki staną się dla pacjenta mniej uciążliwe, a jakość życia ulegnie poprawie. 
• Techniki relaksacyjne – szum w uszach często generuje stres, który dodatkowo pogarsza nasze samopoczucie i utrudnia codzienne funkcjonowanie. Biofeedback, podobnie jak inne techniki radzenia sobie ze stresem, pozwalają zmniejszyć podatność organizmu na negatywne działanie stresu, redukując tym samym negatywne skutki szumów usznych.