Szum w uszach – co może być jego przyczyną?

Szumy uszne, określane jako tinnitus, to stosunkowo częsta dolegliwość akustyczna, utrudniająca codzienne funkcjonowanie. Charakteryzują się tym, że słyszany dźwięk nie ma swojego rzeczywistego źródła na zewnątrz i jest słyszalny tylko przez samego pacjenta. W wielu przypadkach ciężko jest ustalić przyczynę szumów usznych, co znacząco utrudnia ich leczenie. Jak wygląda rozpoznanie szumu w uszach i czy da się go skutecznie wyleczyć? Poznaj najważniejsze fakty na temat szumów usznych! 

Szumy w uszach (łac. tinnitus) to nic innego, jak wrażenia dźwiękowe odczuwane bez bodźca akustycznego z zewnętrznego otoczenia. Mogą być odbierane w jednym bądź w obu uszach. Pamiętajmy, że w stanie tzw. ciszy absolutnej każdy z nas może słyszeć cichy szum w uszach i nie powinno to stanowić powodu do niepokoju. Jeżeli jednak słyszymy go wyraźnie przy innych dźwiękach, dobiegających z otoczenia, a zjawisko to ma charakter powtarzający się, może świadczyć o problemie zdrowotnym. Warto jednak zaznaczyć, że szum w uszach nie jest traktowany jako odrębna jednostka chorobowa, a jedynie jako objaw towarzyszący. 

Czy szumy uszne to częsta dolegliwość? Okazuje się, że tak! Z danych statystycznych wynika, że wśród dorosłych szum w uszach okresowo lub stale odczuwa około 15–20% osób. Dla większości nie są one jednak na tyle uciążliwe, by “zmuszały” do podjecia ich leczenia. Co ważne, częstotliwość odczuwania szumów usznych rośnie wraz z wiekiem pacjenta. 

Ze względu na czas trwania, szumy uszne można podzielić na: 

Inny możliwy podział to:

Szumami usznymi określamy zbiór doznań akustycznych o różnym charakterze. Najczęściej słyszany dźwięk pacjenci opisują jako: 

Kwestią indywidualną w przypadku szumów usznych jest nie tylko rodzaj słyszanego dźwięku. Różne może być także jego nasilenie (cichy lub bardzo głośny), częstotliwość (stały, pulsujący, przerywany) oraz zakres (dobiegający z jednego lub obu uszu). Charakter szumów usznych może również zmieniać się w ciągu dnia, przy zmianie pozycji ciała lub wykonywanej aktywności ruchowej. 

Bez względu na amplitudę i charakter, w wielu przypadkach szum w uszach utrudnia codzienne funkcjonowanie. Wśród głównych skutków ubocznych jego odczuwania wymienia się: 

By zrozumieć, skąd się bierze szum w uszach, warto wyjaśnić w uproszczeniu, jak działa zmysł słuchu. Fale dźwiękowe zbierane są przez małżowinę uszną i przewodem słuchowym docierają do ucha środkowego i wewnętrznego W uchu środkowym dochodzi do zamiany drgań cząsteczek powietrza w drgania kosteczek słuchowych, a następnie w drgania cieczy ślimaka w uchu wewnętrznym. Komórki rzęsate odpowiadają natomiast za zamianę drgań mechanicznych w impuls elektryczny, który przez nerw słuchowy dociera do mózgu, a dokładnie do kory słuchowej. 

Szumy uszne mogą powstawać na dowolnym etapie drogi słuchowej, w tym między innymi: 

W większości przypadków mamy do czynienia z neurofizjologicznymi szumami usznymi, czyli takimi, których przyczyna leży w obrębie ślimaka lub nerwu przedsionkowo-ślimakowego. Inne przypadki szumów usznych najczęściej spowodowane są dźwiękami somatycznymi, które stają się słyszalne np. w momencie, gdy ucho zostanie zatkane woskowiną. 

Patomechanizm powstawania szumów usznych, pomimo wieloletnich badań, wciąż nie został do końca poznany. Mogą one mieć charakter pierwotny, w którego przypadku przyczyna powstania jest niezidentyfikowana (takie szumy uszne określane są też często mianem idiopatycznych), jak i charakter wtórny - na ich pojawienie się mają wpływ nie tylko procesy chorobowe, lecz także czynniki środowiskowe. Szacuje się, że w około 67% przypadków nie udaje się ustalić przyczyny dolegliwości. 

Czynniki ryzyka szumów usznych są różne. Za ich występowanie mogą odpowiadać zarówno czynniki środowiskowe, jak i procesy chorobowe. 

Przyczyną szumów usznych subiektywnych mogą być: 

Obiektywny szum w uszach może z kolei być spowodowany przez: 

Wśród innych czynników ryzyka, mogących wywołać szum w uszach, wymienia się: 

Ze względu na fakt, iż w większości przypadków mamy do czynienia z subiektywnymi szumami usznymi, właściwe ich rozpoznanie stanowi duże wyzwanie dla otolaryngologów i audiologów. Co więcej, często to lekarz rodzinny jest tym, któremu w pierwszej kolejności zgłaszane są objawy i to on po przeprowadzeniu badania fizykalnego decyduje o konieczności dalszej diagnostyki u laryngologa.

Wstępne różnicowanie szumu usznego wymaga od lekarza zebrania dokładnego wywiadu lekarskiego, w którym zwraca się szczególną uwagę na charakterystykę i lokalizację szumów usznych, a także czas ich trwania. Ważne jest również poinformowanie lekarza o wszystkich przyjmowanych lekach i suplementach diety, a także o chorobach współistniejących. Konieczne jest również wypełnienie specjalnie opracowanych kwestionariuszy, oceniających skutki szumów usznych. 

Jednym z najczęściej używanych kwestionariuszy, oceniających skutki szumów usznych jest THI (Tinnitus Handicap Inventory), stworzony w 1996 roku Stanach Zjednoczonych. W kontekście diagnostyki szumów usznych, kluczowe jest przeprowadzenie  u pacjenta badania otolaryngologicznego oraz dokładnej oceny słuchu, obejmującej między innymi: 

Gdy nie zostanie stwierdzona patologia słuchu, wskazana jest również ocena stanu uzębienia i mechaniki stawów skroniowo-żuchwowych. W niektórych przypadkach, zwłaszcza jeśli szumom usznym towarzyszą zawroty głowy, wskazane jest dokonanie oceny funkcjonowania błędnika, np. przy pomocy badań nystagmograficznych. 

U pacjentów, w przypadku których badania wykazują asymetryczny szum w uszach i podobną asymetrię w badaniu słuchu lub skarżą się oni na dodatkowe objawy neurologiczne, wskazane jest wykonanie rezonansu magnetycznego. Z kolei w przypadku pacjentów, którzy zgłaszają pulsujący szum w uszach, zsynchronizowany z tętnem i biciem serca, powinien zostać zastosowany bardziej złożony algorytm diagnostyczny, obejmujący m.in. USG, Doppler naczyń szyjnych, CT, angiografię MR lub rezonans magnetyczny. 

W ramach diagnostyki uzupełniającej, mogą zostać wykonane podstawowe badania laboratoryjne krwi, pozwalające wykryć schorzenia, stanowiące możliwe przyczyny szumów. Są to między innymi: 

Terapia i jej powodzenie są ściśle powiązane z przyczyną szumów. Jeżeli ustalono, że za ich występowanie odpowiada określona choroba, wprowadza się odpowiednio dobraną terapię. Przykładem mogą być tu szumy uszne obiektywne, związane z nadciśnieniem tętniczym, w przypadku których leczeniem z wyboru będzie farmakoterapia normalizująca ciśnienie krwi.

Z kolei w przypadku występowania nieprawidłowych połączeń naczyniowych, wskazane jest leczenie operacyjne. Często wystarczy również odstawienie niektórych leków, dobranie aparatu słuchowego, eliminującego ubytek słuchu czy wdrożenie zabiegów fizjoterapeutycznych, rozwiązujących problemy mięśniowo-powięziowe. 

W określonych przypadkach można zastosować także metody farmakologiczne. Wśród najczęściej przepisywanych w celu łagodzenia szumów usznych i ich skutków preparatów są: 

Powodzenie terapii zależne jest od przyczyny szumów. Jeżeli udało się ją ustalić i ma ona podłoże organiczne, możliwe jest skuteczne leczenie. 

Jeżeli natomiast szum w uszach ma charakter idiopatyczny, co oznacza, że nie udało się ustalić przyczyny jego występowania, leczenie szumów usznych oparte jest o różnego rodzaju terapie behawioralne, metody relaksacyjne czy leczenie dźwiękiem. Szczególną popularnością cieszą się: 

Konsultacja merytoryczna lek. Ireneusz Markowski
Dyrektor Medyczny POLMED