Monocyty podwyższone lub obniżone – czym są i co oznacza wynik morfologii krwi?

Z tego artykułu dowiesz się:

• Czym są monocyty i jaka jest ich rola w organizmie?
• Normy monocytów we krwi
• Monocyty poniżej normy – możliwe przyczyny
• Monocyty powyżej normy – co mogą oznaczać?
• Jak wygląda badanie poziomu monocytów?
• Leczenie i postępowanie w przypadku nieprawidłowych wyników

Czym są monocyty i jaka jest ich rola w organizmie?

Monocyty to jedna z populacji leukocytów – czyli białych krwinek. Powstają w szpiku kostnym. Ich „ścieżka rozwoju” bierze początek z grupy prekursorów (komórek progenitorowych) określanych linią mieloidalną. To odróżnia je od limfocytów, które powstają z linii limfoidalnej (innej grupy prekursorów w szpiku kostnym).

Monocyty trafiają do krwiobiegu, gdzie krążą przez krótki czas – zwykle od jednego do trzech dni. Są większe od pozostałych komórek układu odpornościowego i łatwo rozpoznać je pod mikroskopem po charakterystycznym kształcie jądra komórkowego, które przypomina nerkę.

W morfologii krwi obwodowej monocyty stanowią od 2 do 8% wszystkich leukocytów. Choć liczbowo wypadają skromniej niż neutrofile czy limfocyty, ich funkcje są bardzo rozbudowane i dotyczą wielu etapów odpowiedzi immunologicznej.

Jakie zadania dokładnie pełni ten rodzaj komórek krwi? Monocyty:

• eliminują patogeny poprzez pochłanianie i rozkładanie drobnoustrojów;
• monitorują tkanki i eliminują nieprawidłowe komórki, m.in. nowotworowe;
• „sprzątają” w miejscu uszkodzenia;
• w zależności od środowiska mogą przekształcać się w makrofagi (komórki, które fagocytują – czyli pochłaniają drobnoustroje czy inne elementy uznane przez organizm za obce, uszkodzone lub niepotrzebne) lub w komórki dendrytyczne (ważne dla inicjowania odpowiedzi swoistej);
• regulują proces gojenia się ran i odbudowy uszkodzonych tkanek;
• wydzielają substancje sygnałowe, które pobudzają inne komórki układu immunologicznego;
• uczestniczą w rozpoznawaniu obcych antygenów i prezentują je limfocytom;
• biorą udział w procesach zapalnych obserwowanych m.in. w miażdżycy, cukrzycy typu 2, reumatoidalnym zapaleniu stawów czy otyłości.

W ludzkiej krwi wyróżnia się trzy główne podtypy monocytów:

• klasyczne (CD14++ CD16-) – najliczniejsze, intensywnie fagocytują, szybko reagują na zakażenie;
• pośrednie (CD14++ CD16+) – mocno aktywne w prezentacji antygenów, wytwarzają wiele cytokin;
• nieklasyczne (CD14+ CD16++) – patrolują ściany naczyń krwionośnych, nadzorują śródbłonek.

Badanie monocytów to część morfologii krwi obwodowej z rozmazem. Nie wykonuje się go w pojedynkę. W wynikach pacjenci mogą znaleźć dwie wartości dotyczące tych komórek krwi:

• ich odsetek – nie w odniesieniu do liczby wszystkich elementów morfotycznych krwi, tylko do wszystkich leukocytów (wyrażony w procentach);
• liczbę bezwzględną – realną ilość monocytów w określonej objętości krwi, podaną w jednostkach na litr krwi (najczęściej ×10⁹/l).

Dlaczego podaje się oba parametry? Wartość procentowa w niektórych przypadkach ma znaczenie diagnostyczne, jednak w pojedynkę może być myląca. Jeśli spada liczba neutrofili albo limfocytów (innych białych krwinek), to udział procentowy monocytów automatycznie rośnie – nawet jeśli ich faktyczna ilość się nie zmienia. Bezwzględna liczba monocytów daje lepszy obraz rzeczywistego stanu, ponieważ pokazuje, ile tych komórek faktycznie krąży we krwi.

Jakie wartości uznaje się za prawidłowe?

Interpretacja wyników monocytów – normy dotyczące liczby bezwzględnej u dorosłych pacjentów to zwykle około 0,2-0,8 × 10⁹/l (do 1,0 ×10⁹/l), a odnoszące się do odsetka to najczęściej 2-8% (zakresy referencyjne mogą różnić się w zależności od laboratorium).

Zakres referencyjny jest szerszy w młodszych grupach wiekowych. W pierwszych latach życia liczba monocytów we krwi może być wyższa przy prawidłowym stanie zdrowia. Podwyższoną ilość monocytów u dziecka należy więc interpretować wyłącznie w odniesieniu do zakresu podanego przez laboratorium z uwzględnieniem wieku.

Inaczej interpretuje się wartości monocytów w ciąży. W II-III trymestrze obserwuje się przejściowe zmiany proporcji poszczególnych leukocytów. Wiele laboratoriów dołącza osobne widełki referencyjne dla kobiet ciężarnych. 

Monocyty poniżej normy – możliwe przyczyny

Zacznijmy od wprowadzenia pojęcia monocytopenii, które odnosi się do zbyt niskiego poziomu monocytów we krwi. Za próg, po którego przekroczeniu mówi się o niedoborach, przyjmuje się najczęściej wartości poniżej 0,20 × 10⁹/l. Uwzględnia się także spadki procentowe poniżej zakresu referencyjnego danego laboratorium.

Czy jednak niewielkie odchylenia są powodem do niepokoju? Od jakiego momentu można mówić o tym, że niski poziom monocytów jest niebezpieczny? Z wysokim ryzykiem wiążą się wartości poniżej 0,10 × 10⁹/l. 

Stan ciężkiej monocytopenii (poważnego obniżenia poziomu monocytów) praktycznie nie występuje w pojedynkę. Najczęściej towarzyszy innym zaburzeniom układu krwiotwórczego lub poważnym stanom ogólnym.

Choroby i stany obniżające poziom monocytów

Co oznacza niski poziom monocytów w wynikach rozmazu krwi obwodowej? Najczęściej obserwuje się go u dzieci i dorosłych:

• z chorobami szpiku kostnego. Jak już wiesz, w szpiku kostnym zachodzi produkcja krwinek. Gdy proces ten zostaje zahamowany – na przykład w przebiegu aplazji, mielodysplazji czy choroby nowotworowej – liczba komórek odpornościowych gwałtownie spada. 
• przechodzących leczenie onkologiczne. Chemioterapia i radioterapia nie niszczą wyłącznie komórek nowotworowych. Oddziałują także na zdrowe tkanki, a szpik kostny jest jedną z najbardziej wrażliwych. Monocytopenia jest jednym z przewidywalnych skutków ubocznych terapii.
• z ciężkimi zakażeniami bakteryjnymi. Sepsa czy rozległe infekcje bakteryjne prowadzą do mobilizacji układu odpornościowego. Organizm zużywa wtedy ogromne ilości krwinek białych w walce z patogenami. Może się zdarzyć, że w takich sytuacjach ich produkcja nie będzie wystarczająco wydajna i w wynikach morfologii pojawią się obniżone wartości monocytów i innych populacji leukocytów.
• z przewlekłymi zakażeniami wirusowymi. Niektóre wirusy mają zdolność ingerowania w procesy odpornościowe gospodarza. 
• po rozległych urazach i dużych zabiegach chirurgicznych. Organizm traktuje ciężki uraz lub operację jak sytuację stresową. Uruchamia wtedy procesy, których celem jest jej zwalczenie. Reakcji mogą towarzyszyć zmiany wydzielania hormonów i przejściowe zahamowanie pracy szpiku kostnego. 
• z chorobami przewlekłymi prowadzącymi do wyniszczenia i niedożywienia. Produkcja krwinek wymaga energii oraz odpowiedniej podaży składników odżywczych. W przebiegu chorób nowotworowych, ciężkich infekcji czy zaburzeń odżywiania zasoby organizmu stopniowo się wyczerpują. Organizm nie ma wtedy możliwości wytwarzania prawidłowej liczby komórek.
• w trakcie terapii immunosupresyjnej. Leki immunosupresyjne podaje się pacjentom, u których konieczne jest osłabienie reakcji odpornościowej. Stosuje się je między innymi w chorobach autoimmunologicznych i po przeszczepach narządów.

Objawy towarzyszące niskiej ilości monocytów

Monocytopenia sama w sobie nie powoduje specyficznych objawów. Pacjent nie odczuje, że „jego poziom monocytów jest zbyt niski”. Częściej opisuje się objawy pośrednio z tym stanem związane i towarzyszące chorobie, która go powoduje. 

W przebiegu zaburzeń szpiku kostnego dominują objawy związane z niedoborem wszystkich komórek krwi – przewlekłe zmęczenie, bladość skóry, krwawienia z błon śluzowych i częste infekcje. W białaczkach dochodzą do tego gorączki, nocne poty, utrata masy ciała oraz powiększenie węzłów chłonnych i śledziony.

Po intensywnej terapii onkologicznej typowe stają się nawracające infekcje, trudniejsze gojenie się ran i ogólne osłabienie organizmu. Podobny obraz obserwuje się po dużych zabiegach chirurgicznych czy rozległych oparzeniach. U takich pacjentów zauważalnie rośnie ryzyko zakażeń szpitalnych, a cały proces zdrowienia może się wydłużać.

W zakażeniu HIV objawy wynikają z przewlekłego osłabienia odporności. Najczęściej należą do nich infekcje grzybicze jamy ustnej, nawracające biegunki, utrata masy ciała i powiększenie węzłów chłonnych.

Podwyższony poziom monocytów we krwi obwodowej określa się jako monocytozę. W morfologii krwi z rozmazem stwierdza się ją, gdy liczba monocytów przekracza 0,8 × 10⁹/l lub gdy ich odsetek wśród białych krwinek wyraźnie rośnie powyżej normy dla danej grupy wiekowej.

Podobnie jak w przypadku monocytopenii, nie każde odchylenie od normy będzie oznaczać poważną chorobę. Podwyższony poziom monocytów we krwi często pojawia się przejściowo.

Interpretacja podwyższonego poziomu monocytów w wynikach morfologii krwi z rozmazem zawsze powinna uwzględniać całość obrazu klinicznego pacjenta.

Choroby zakaźne i zapalne

Monocytoza występuje u pacjentów w trakcie lub po zakażeniach wirusowych i bakteryjnych. Wcześniej zwróciliśmy uwagę na to, że niektóre infekcje mogą powodować obniżenie liczby komórek odpornościowych. To nie jest sprzeczność, tylko dwie możliwe reakcje, które zależą od nasilenia choroby i stanu zdrowia pacjenta.

Zwiększona liczba monocytów pojawia się, gdy organizm rozpoczyna wzmożoną produkcję komórek odpornościowych w odpowiedzi na obecność patogenów. Układ immunologiczny zostaje pobudzony, a wyprodukowane komórki przedostają się do krwi. To obraz typowy dla infekcji o lżejszym przebiegu lub okresu rekonwalescencji. 

Wysoki poziom monocytów w organizmie obserwuje się także w przewlekłych stanach zapalnych związanych z chorobami autoimmunologicznymi, przewlekłymi zakażeniami oraz procesami zapalnymi w obrębie narządów wewnętrznych.

Gdy odnotuje się „wysokie monocyty”, zaleca się, by po czasie ponownie wykonać badanie ich poziomu (czyli badanie morfologii krwi z rozmazem – przypomnijmy, że jeśli chodzi o monocyty, ich liczby nie bada się z próbki krwi na drodze oddzielnej procedury). Utrzymujące się podwyższone monocyty we krwi są wskazaniem do przeprowadzenia dalszej diagnostyki.

Schorzenia hematologiczne

Monocytoza pojawia się również w zaburzeniach układu krwiotwórczego. W tym przypadku ma szczególne znaczenie diagnostyczne. Utrwalone i wysokie wartości monocytów mogą wskazywać na obecność nowotworów hematologicznych, w których dochodzi do niekontrolowanego namnażania się komórek linii mieloidalnej.

Podwyższone monocyty we krwi obserwuje się między innymi w:

• przewlekłej białaczce mielomonocytowej,
• ostrej białaczce monocytowej,
• zespołach mielodysplastycznych,
• innych nowotworach mieloproliferacyjnych.

Jak przebiega badanie poziomu monocytów?

Aby zbadać monocyty, wykonuje się morfologię krwi obwodowej z rozmazem. Pobiera się próbkę z żyły łokciowej. Sama procedura trwa kilka minut. Na badanie krwi należy zgłosić się rano, na czczo, po spokojnej nocy. Na wyniki może wpłynąć intensywny wysiłek, odwodnienie czy stres. 

Jak już wiesz, wartości dotyczące monocytów podaje się w dwóch wartościach – liczbowej i procentowej. Aby rzetelnie sprawdzić ich poziom, lekarz zawsze interpretuje obydwie wartości w perspektywie pozostałych parametrów morfologii krwi.

Co to znaczy, że rozmaz jest automatyczny? To procedura, w której parametry krwi oznacza analizator hematologiczny – urządzenie, które klasyfikuje białe krwinki na podstawie ich wielkości, kształtu i innych cech. Rozmaz automatyczny jest szybki i powtarzalny, ale nie zawsze wychwytuje nietypowe formy komórek, dlatego w razie wątpliwości lekarz może zlecić badanie z rozmazem manualnym, ocenianym pod mikroskopem przez diagnostę.

Odchylenie w liczbie monocytów jest informacją, że organizm reaguje na określony proces lub zmaga się z zaburzeniem. Postępowanie opiera się na dwóch etapach – ustaleniu przyczyny i jej leczeniu. Każdy z etapów może składać się z wielu kroków, które dopasowuje się do konkretnego przypadku.

Diagnostyka przyczyn

Morfologia krwi jest jednym z pierwszych badań wykonywanych u pacjenta. Pokazuje ogólny obraz układu krwiotwórczego i może sygnalizować, że w organizmie rozwija się proces wymagający dalszej obserwacji. Oznaczony nieprawidłowy poziom monocytów (podwyższony lub obniżony) sam w sobie nie informuje o przyczynie tego stanu. 

W interpretacji zawsze należy brać pod uwagę wszystkie parametry morfologii krwi (neutrofile, limfocyty, eozynofile, bazofile, płytki krwi, hemoglobinę i hematokryt), ponieważ porównanie poszczególnych wartości pomaga odróżnić przejściowe wahania od rzeczywistych zaburzeń hematopoezy.

Nie każde odchylenie wymaga natychmiastowego rozszerzenia diagnostyki. Lekarz uwzględnia skalę nieprawidłowości, objawy, wywiad i inne wyniki badań – w zależności od wieku i stanu zdrowia pacjenta.

Niewielkie odchylenia często wystarczy skontrolować w kolejnym badaniu, aby sprawdzić, czy utrzymują się w czasie. Dodatkowe postępowania zleca się wtedy, gdy wynik odbiega wyraźnie od oczekiwanych wartości, utrzymuje się przez dłuższy czas lub pacjent zgłasza inne współistniejące objawy, które lekarz może powiązać z nieprawidłowościami widocznymi w morfologii.

Najczęściej dalszy proces diagnostyczny prowadzi się w kierunku sprawdzenia innych parametrów krwi, oznaczenia markerów zapalnych czy badań serologicznych. 

W sytuacjach, gdy problem jednoznacznie dotyczy układu krwiotwórczego, pacjent trafia pod opiekę hematologa. Hematolog to lekarz zajmujący się chorobami krwi i szpiku kostnego. Może zlecić bardziej szczegółowe badania. Nie wszystkie jednak sprowadzają się wyłącznie do analizy laboratoryjnej – część wymaga również oceny klinicznej czy obrazowej.

Leczenie choroby podstawowej

Postępowania w przypadku pacjentów, u których stwierdza się monocytopenię lub monocytozę, planuje się z ukierunkowaniem na przyczynę odchyleń. 

Po wdrożeniu skutecznej terapii poziom monocytów najczęściej wraca do prawidłowych wartości. U osób z chorobami przewlekłymi parametry krwi nie zawsze normalizują się całkowicie, jednak właściwe leczenie zmniejsza ryzyko powikłań i pozwala utrzymywać stabilny przebieg choroby.

Podsumowanie

Każde odchylenie od normy w morfologii krwi wymaga interpretacji przez lekarza. Nie należy bagatelizować ani podwyższonych, ani obniżonych wartości. Często mówi się o znaczeniu wykonywania regularnych badań kontrolnych, jednak stosunkowo rzadko informuje się pacjentów, co należy „zrobić” z otrzymanymi wynikami. 

Niepokojące kwestie zawsze warto omówić ze specjalistą – jeśli są to drobne odchylenia, którym nie towarzyszą dodatkowe objawy, dobrym rozwiązaniem może być zdalna konsultacja. Podczas teleporady lekarz może ocenić poszczególne parametry i wskazać, kiedy (lub czy w ogóle) konieczne będzie zbadanie ich poziomu. W razie potrzeby pacjent otrzyma skierowanie na dodatkowe procedury lub zalecenie odbycia stacjonarnej wizyty.