Melatonina – co to jest i jak wpływa na organizm?

Melatonina to hormon naturalnie wytwarzany przez człowieka pod wpływem ciemności. Jej produkcja zachodzi głównie w szyszynce, w następstwie syntezy tryptofanu i jego pochodnej – serotoniny. Melatonina reguluje rytm dobowy człowieka, przez co odpowiada nie tylko za zdrowy sen, ale wykazuje działanie na szereg innych funkcji organizmu. Dowiedz się, czym jest i jak działa melatonina.

Melatonina, zwana „hormonem ciemności”, uczestniczy w synchronizacji cyklu dobowego oraz temperatury głębokiej ciała. Tym samym odpowiada za prawidłowe funkcjonowanie zegara biologicznego człowieka związanego z rytmem snu i czuwania.

Melatonina ułatwia zasypianie, poprawia jakość snu oraz zmniejsza liczbę wybudzeń w nocy. Zwiększa stężenie kwasu aminomasłowego (GABA) i serotoniny, które także mają wpływ na sen, ale i nastrój oraz szereg innych funkcji organizmu. Melatonina wykazuje także właściwości antyoksydacyjne i przeciwzapalne, co czyni z niej bardzo ważny związek dla utrzymania dobrej kondycji zdrowotnej. Istnieją też badania potwierdzające właściwości antynowotworowe melatoniny. U osób zażywających syntetyczną postać hormonu zaobserwowano także zmniejszenie napięcia mięśniowego w fazie REM.

Poziom melatoniny wzrasta po zmroku i związany jest z tzw. rytmem dobowym, czyli naturalnym cyklem zmian procesów fizjologicznych, w tym snu i czuwania. Procesy te zachodzą w organizmie w ciągu około 24 godzin, dlatego mówi się także o rytmie okołodobowym.

Rolę centralnego zegara biologicznego pełni układ nerwowy – dokładniej podwzgórze wraz z jądrami nadskrzyżowaniowymi (SCN), a jego działanie dyktuje występowanie światła i ciemności, a więc dzień i noc. Z tym centralnym zegarem skomunikowane są zegary peryferyjne znajdujące się m.in. w wątrobie, układzie pokarmowym czy tkance tłuszczowej. Ich czasem zarządzają pora, ilość oraz skład pobieranego pokarmu.

Melatonina produkowana jest w ciemności, czyli w nocy, ale ekspozycja na światło dzienne w godzinach porannych wspiera prawidłową syntezę neurohormonu w godzinach wieczornych. Rozpoczęcie wydzielania melatoniny następuje zwykle koło godziny 21:00– 22:00, najwyższy poziom produkcji hormonu jest między godziną 02:00 a 04:00 rano. Spadek wydzielania melatoniny zachodzi wcześnie rano, pomiędzy godziną 07:00 a 09:00 rano. W trakcie dnia jej stężenie jest stabilne i niskie.

Wydzielanie melatoniny zmienia się wraz z wiekiem. U dzieci w wieku 3–6 lat stężenie melatoniny jest najwyższe, w okresie młodzieńczym gwałtownie spada, a następnie w stabilizuje się u dorosłych. Naturalne produkcja melatoniny spada u osób starszych, zwłaszcza po 55. roku życia i dla tej grupy wskazane jest uzupełnianie hormonu za pomocą leków i suplementów.

Melatonina odpowiada za rytm dobowy, stąd jej nieprawidłowa produkcja powoduje zaburzenia rytmu snu i czuwania i wpływa na jakość snu. Objawy niedoboru melatoniny to:

Na niedobory melatoniny narażone są osoby:

W szerszym ujęciu, na niedobory melatoniny narażone są wszystkie osoby zaburzające swój rytm snu i czuwania poprzez:

Zwiększona produkcja melatoniny może mieć miejsce pod wpływem pewnych substancji. Leki antydepresyjne z grupy selektywnych inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny (SSRI) nasilają produkcję melatoniny. Melatonina jest hormonem, dlatego jej zwiększone poziomy mogą mieć wpływ na funkcjonowanie całego układu dokrewnego.

Melatoninę stosuje się w leczeniu problemów ze snem u osób dorosłych, szczególnie seniorów oraz w zaburzeniach rytmu okołodobowego.

Na rynku farmaceutycznym dostępne są syntetyczne preparaty na sen z melatoniną w formie leku oraz suplementu diety. Melatoninę przyjmuje się doustnie. Jest metabolizowana w wątrobie i wydalana wraz z moczem. Dostępne są dwa rodzaje środków:

Warto skonsultować się z lekarzem w celu wyboru odpowiedniego preparatu oraz dawki. Preparaty z melatoniną można kupić w aptece na receptę lub bez recepty.

Ze względu na swoje działanie i brak uzależniającego efektu, melatonina jest chętnie stosowana w leczeniu problemów ze snem jako alternatywa dla leków nasennych.

Stosowanie preparatów na sen z melatoniną wskazane są w leczeniu bezsenności u osób:

Warto wiedzieć, że sama melatonina odpowiada za sygnał do zaśnięcia – jeśli zostanie on zignorowany przez np. oglądanie telewizji, to sam preparat może nie zadziałać. Dlatego najlepszy efekt leczenia bezsenności osiąga się poprzez połączenie stosowania melatoniny z ekspozycją na światło dzienne oraz technikami terapii poznawczo-behawioralnej. Są to m.in. odpowiednia higiena snu, skrócenie pory przebywania w łóżku, używanie sypialni do spania, a nie do czytania czy oglądania telewizji.

W przypadku pacjentów nieprzestrzegających zaleceń behawioralnych, większe dawki melatoniny na początku pomagają w wyrobieniu dyscypliny.

W leczeniu bezsenności zaleca się stosowanie melatoniny o powolnym uwalnianiu w dawce do 2 mg po posiłku, 1-2 godziny przed snem. W zaburzeniach snu związanych z nieprawidłowościami w cyklu snu i czuwania najlepszą skuteczność zapewniają dawki 3-5 mg melatoniny o natychmiastowym uwalnianiu. Taka ilość leku prowadzi do podwyższenia poziomu melatoniny w osoczu krwi do poziomów kilkukrotnie wyższych niż fizjologiczne, dlatego powinna być stosowana pod kontrolą lekarza.

Melatonina jest bezpiecznym środkiem, jednak w pewnych warunkach nie zaleca się jej przyjmowania.

Główne przeciwwskazanie do stosowania melatoniny to:

Co ważne, nie zaleca się przyjmowania tego hormonu kobietom ciężarnym lub karmiącym piersią. Po zastosowaniu melatoniny nie należy prowadzić pojazdów mechanicznych ani wykonywać czynności wymagających koncentracji.

Niektóre leki mogą wchodzić z interakcje z melatoniną. Nie należy jej łączyć z preparatami takimi jak:

Każdy pacjent przyjmujący leki działające na ośrodkowy układ nerwowy powinien skonsultować stosowanie melatoniny ze swoim lekarzem prowadzącym, ponieważ zaburzenia snu mogą mieć związek z leczonym schorzeniem lub stosowanym leczeniem, zaś melatonina może wchodzić w interakcje ze stosowanymi lekami. Ponadto, nie należy spożywać alkoholu podczas stosowania melatoniny, gdyż zmniejsza on skuteczność działania nasennego.

Niezbyt często mogą wystąpić objawy takie jak:

Zbyt wysokie dawki melatoniny mogą spowodować działania niepożądane w postaci bólów i zawrotów głowy, nudności, senności. Nie należy przekraczać dawek powyżej 10 mg na dzień ze względu na hamujący wpływ melatoniny na wydzielanie hormonów płciowych.

Ze względu na bezpośredni związek wytwarzania melatoniny z rytmem dobowym i dostępem do światła słonecznego, jej syntezę wspiera tryb życia zgodny z zegarem biologicznym. Stąd też naturalną produkcję melatoniny pozwoli zwiększyć:

Dodatkowo, w leczeniu zaburzeń rytmu okołodobowego, które są pochodną nieprawidłowej syntezy melatoniny, stosuje się fototerapię z wykorzystaniem sztucznego oświetlenia. W godzinach porannych zalecane jest naświetlanie światłem białym – przy 2500 luksów zaleca się naświetlanie przez 2 godziny, przy 10000 luksów czas skraca się do 30 minut. Fototerapię stosuje się przez 2-4 tygodnie pod okiem lekarza.

Konsultacja merytoryczna: lek. Ireneusz Markowski
Dyrektor Medyczny POLMED