Kleszcz afrykański – zagrożenia, choroby i profilaktyka ukąszeń

Z tego artykułu dowiesz się:

• Czym jest kleszcz afrykański i gdzie występuje?
• Jak wygląda kleszcz afrykański i jak go rozpoznać?
• Jakie choroby przenosi kleszcz afrykański?
• Objawy po ukąszeniu kleszcza afrykańskiego
• Jak postępować po ukąszeniu – pierwsza pomoc i diagnostyka
• Profilaktyka – jak się chronić przed kleszczami w Afryce i tropikach

Czym jest kleszcz afrykański i gdzie występuje?

Kleszcz afrykański – określany też jako kleszcz wędrowny lub kleszcz Hyalomma – należy do rodziny Ixodidae (kleszczy właściwych, twardych). Gatunek Hyalomma marginatum uznajemy za szczególnie niebezpieczny, ponieważ jest wektorem patogenów, które przenoszą groźne choroby. 

Kleszcze afrykańskie potocznie nazywane są „kleszczami gigantami” lub „olbrzymami” z uwagi na swoje rozmiary – dorosłe osobniki bywają czterokrotnie większe od kleszczy pospolitych (Ixodes ricinus, popularny gatunek kleszcza w Polsce).

Kleszcze Hyalomma naturalnie występują w Afryce Północnej, na Półwyspie Arabskim, w południowej i wschodniej części Europy, na Bliskim Wschodzie oraz w Azji Środkowej. Szczególnie licznie pojawiają się w krajach o klimacie śródziemnomorskim, na stepach, półpustyniach i terenach suchych.

Są odporne na wysokie temperatury oraz mają zdolność do przemieszczania się na duże odległości z migrującymi ptakami (migracja dotyczy przede wszystkim stadium larwalnego i nimfalnego). Wynikiem tego kleszcze afrykańskie coraz częściej pojawiają się także w Europie Środkowej – w tym na terenach naszego kraju, w Niemczech, na Węgrzech czy w Czechach.

Występowanie afrykańskich kleszczy w Polsce to na razie epizodyczne przypadki. Zdecydowana większość osobników nie przeżywa zimy, jednak coraz częściej w środowisku medycznym rozważa się scenariusz, w którym ocieplenie klimatu pozwoli Hyalomma marginatum na stałe zadomowić się w Europie Środkowej i Północnej.

Wygląd kleszcza afrykańskiego odbiega od sylwetki rodzimego kleszcza pospolitego (Ixodes ricinus), z którym Polacy mają najczęściej do czynienia. To właśnie cechy morfologiczne pozwalają rozpoznać kleszcza wędrownego – nawet osobie, która nie ma na ten temat dużego doświadczenia.

Dorosłe kleszcze Hyalomma marginatum osiągają rozmiar nawet do 2 cm długości po opiciu się krwią (w stanie nieopitym mierzą ok. 0,5-1 cm). Są więc czterokrotnie większe od kleszczy pospolitych. Nimfy (młode osobniki) są znacznie mniejsze, ale również wyraźnie większe od nimf kleszczy naturalnie występujących w Polsce.

Jak rozpoznać kleszcza afrykańskiego?

Ciało dorosłego pajęczaka najczęściej ma kolor kości słoniowej (czasami przyjmuje brązowe odcienie), a jego odnóża są wyraźnie prążkowane – występują na nich naprzemiennie jasne i ciemne pasy. Głowa kleszcza afrykańskiego jest szeroka z wyraźnie widocznym aparatem gębowym (dostosowanym do żerowania na dużych ssakach).

W przeciwieństwie do kleszcza pospolitego, który czeka na żywiciela na roślinach, Hyalomma marginatum aktywnie poszukuje swojej ofiary. Podczas polowania kleszcz afrykański może pokonać nawet kilkaset metrów. Wykorzystuje przy tym umiejętność szybkiego poruszania się, wzrok oraz drgania podłoża – na tle innych gatunków kleszczy i większości innych pajęczaków pasożytniczych jest niezwykle skutecznym „łowcą”.

W stadium larwalnym i nimfalnym kleszcze Hyalomma żerują na małych ssakach lub ptakach. Są aktywne od czerwca do października. Osobniki dorosłe wybierają większych żywicieli: konie, bydło, wielbłądy, a w Afryce także dzikie ssaki – np. antylopy czy zebry.

Każdy nietypowo wyglądający kleszcz powinien zostać udokumentowany i zgłoszony do oceny specjalistom. Wydział Biologii Uniwersytetu Warszawskiego realizuje projekt „Narodowe Kleszczobranie”, którego główne założenia ukierunkowane są właśnie na monitorowanie obecności kleszczy afrykańskich na terenie Polski. Każda osoba może bezpłatnie przesłać zabezpieczonego osobnika lub jego zdjęcie do weryfikacji.

Jakie choroby przenosi kleszcz afrykański?

Kleszcze afrykańskie mogą przenosić choroby odkleszczowe. Uchodzą za jedne z najbardziej niebezpiecznych dla człowieka i zwierząt, jeśli chodzi o możliwość transmisji groźnych patogenów.

W porównaniu do innych gatunków powszechnie występujących w Polsce, kleszcze wędrowne nie przenoszą boreliozy. Hyalomma marginatum nie stanowi głównego wektora Borrelia burgdorferi. 

Swoją niechlubną „sławę” zawdzięczają udziałowi w rozprzestrzenianiu zakażeń wirusowych i bakteryjnych, z których dla człowieka najgroźniejsze są gorączka plamista i gorączka krwotoczna krymsko-kongijska.

Jednak lista potencjalnych zagrożeń jest dłuższa.

Gorączka plamista (ang. tick bite fever)

Gorączka plamista jest zakaźną chorobą bakteryjną. Wywołuje ją Rickettsia africae. To jedna z najczęściej diagnozowanych chorób odkleszczowych u osób podróżujących do krajów Afryki Subsaharyjskiej oraz na wyspy Oceanu Indyjskiego.

Kleszcze z rodzaju Hyalomma (oraz Amblyomma), które występują licznie na terenach wiejskich, sawannach, pastwiskach i stepach, stanowią główny rezerwuar i wektor tej bakterii. Do zarażenia człowieka dochodzi najczęściej podczas przebywania wśród zarośli lub traw, w których ukrywają się nimfy kleszczy – to właśnie młodociane stadia odpowiadają za większość odnotowywanych przypadków chorób przenoszonych przez kleszcze. 

• Objawy choroby pojawiają się zwykle w ciągu 5-7 dni od momentu ugryzienia.
• Najbardziej charakterystyczne są nagła, wysoka gorączka, silne bóle głowy, bóle mięśni, dreszcze oraz znaczne osłabienie.
• W miejscu ugryzienia przez kleszcza (miejscu wniknięcia patogenu) rozwija się ciemny, martwiczy strup, często otoczony rumieniem – w odróżnieniu od innych rikettsjoz, przy zakażeniu obserwuje się typowe, mnogie ogniska na skórze, ponieważ nimfy Hyalomma często atakują grupami.
• U niektórych pacjentów pojawia się także powiększenie okolicznych węzłów chłonnych oraz wysypka plamista na tułowiu lub kończynach.

Przebieg choroby uznaje się zwykle za łagodny – objawy ustępują po kilku dniach leczenia antybiotykiem (najczęściej doksycykliną). Powikłania zdarzają się rzadko i dotyczą głównie osób w podeszłym wieku lub z obniżoną odpornością.

Afrykańska gorączka plamista po ugryzieniu kleszcza rzadko prowadzi do ciężkiego przebiegu, jednak ze względu na niespecyficzne objawy bywa mylona z innymi zakażeniami. Każdy przypadek powrotu z egzotycznych regionów z podwyższoną temperaturą, bólem mięśni i zmianami skórnymi powinien wzbudzić czujność pacjenta i specjalisty.

Riketsjozy i inne zakażenia tropikalne

Inne niebezpieczne patogeny przenoszone przez kleszcze afrykańskie to: 

• Rickettsia aeschlimannii – jeden z najczęściej wykrywanych patogenów w Hyalomma marginatum. Zakażenia u ludzi przebiegają z objawami podobnymi do gorączki plamistej, jednak zwykle wywołują łagodniejsze reakcje. 
• Rickettsia sibirica mongolitimonae – ten patogen został wykryty u kleszczy Hyalomma marginatum w Europie Południowej i Afryce Północnej. Wywołuje tzw. mongolską gorączkę plamistą, rozpoznawaną również w krajach śródziemnomorskich. 
• Rickettsia conorii – udział Hyalomma marginatum w transmisji tej bakterii jest marginalny w porównaniu do innego gatunku kleszcza Rhipicephalus sanguineus (głównego wektora), niemniej został udokumentowany. Kleszcz afrykański w tym przypadku jest wektorem pomocniczym/pośrednim (ang. secondary vector). Przebieg infekcji bywa gwałtowny, często pojawia się wysypka na dłoniach i stopach oraz ból stawów.

Kleszcze afrykańskie przenoszą znacznie więcej patogenów niż tylko riketsje. Wśród nich znajdują się zarówno wirusy, jak i pierwotniaki oraz inne bakterie, a najgroźniejsze z nich mają globalne znaczenie epidemiologiczne.

Wirus gorączki krwotocznej krymsko-kongijskiej (CCHFV) należy do rodziny Nairoviridae i rozprzestrzenia się najczęściej właśnie przez ukłucie osobnika Hyalomma marginatum. Do zakażenia może dojść także przez kontakt z zainfekowaną krwią zwierząt lub ludzi. Gorączkę krwotoczną krymsko-kongijską charakteryzuje nagła wysoka gorączka, silne bóle mięśni, wymioty i biegunka, a w bardziej zaawansowanych fazach – objawy krwotoczne: wybroczyny na skórze, krwawienia z błon śluzowych i przewodu pokarmowego oraz zaburzenia pracy układu nerwowego. W ciężkich przypadkach rozwija się niewydolność narządów i wstrząs. W niektórych krajach śmiertelność w wyniku choroby wynosi nawet 30-40%, a zakażenia występują przede wszystkim w Afryce, Azji, na Bałkanach oraz w krajach śródziemnomorskich.

Babeszjoza (babezjoza) oraz teilerioza (tejlerioza) należą do chorób odkleszczowych, wywoływanych przez pierwotniaki – Babesia i Theileria. Kleszcze z rodzaju Hyalomma stanowią ich główny wektor. W środowiskach endemicznych zakażenia dotyczą przede wszystkim zwierząt gospodarskich: bydła, koni, owiec i kóz. Infekcje u ludzi występują wyjątkowo rzadko. Najczęściej dotyczą osób z zaburzeniami odporności lub po splenektomii (usunięciu śledziony). Teilerioza u ludzi praktycznie nie występuje – opisywane przypadki należą do wyjątków i mają marginalne znaczenie kliniczne w porównaniu do babeszjozy.

Ukąszenie przez kleszcza afrykańskiego wygląda zupełnie inaczej niż to dokonane przez kleszcza pospolitego. Większość osób spodziewa się zaczerwienienia lub świądu, tymczasem Hyalomma potrafi zaskoczyć zarówno intensywnością reakcji miejscowej, jak i gwałtownością symptomów ogólnoustrojowych.

Nie każdy kleszcz afrykański zaraża patogenami. Ryzyko zakażenia zależy od obecności drobnoustrojów chorobotwórczych w organizmie pajęczaka. Kleszcze Hyalomma marginatum same w sobie nie rodzą zagrożenia – stają się wektorem dopiero po kontakcie z chorym zwierzęciem lub innym nosicielem, od którego pobiorą krew. Tylko niewielki odsetek kleszczy przenosi patogeny wywołujące groźne infekcje. Samo ukąszenie nie stanowi jeszcze przesłanki do paniki – po takim zdarzeniu najważniejsze pozostaje monitorowanie stanu zdrowia i obserwacja miejsca wkłucia. 

Możliwe objawy po ukąszeniu kleszcza afrykańskiego:

• martwiczy strup, otoczony rumieniem; skóra w jego okolicy może być tkliwa i zaczerwieniona; może pojawić się świąd lub lekki ból;
• temperatura, która przekracza 39°C;
• silne bóle głowy i ogólne rozbicie;
• ból mięśni i stawów;
• objawy żołądkowo-jelitowe (wymioty i biegunka niekiedy są pierwszym sygnałem poważniejszego zakażenia);
• zaburzenia neurologiczne (zaburzenia świadomości, światłowstręt, drgawki, sztywność karku);
• w ciężkich zakażeniach mogą pojawić się wybroczyny na skórze, krwawienia z nosa lub przewodu pokarmowego.

Najważniejsze – po powrocie z obszarów endemicznych dokładnie obserwuj skórę w miejscu ugryzienia i ogólny stan zdrowia. W razie wystąpienia wymienionych objawów należy skontaktować się z lekarzem – nawet jeśli początkowe dolegliwości wydają się niegroźne.

Jak postępować po ukąszeniu – pierwsza pomoc i diagnostyka

Kleszcze afrykańskie są większe niż rodzimy kleszcz pospolity, jednak potrafią z łatwością ukryć się w trudno dostępnych miejscach. Co robić w razie ukąszenia?

W razie ugryzienia przez kleszcza afrykańskiego najważniejsze jest szybkie, zdecydowane działanie. Po opuszczeniu terenów, na których mogły występować egzotyczne gatunki kleszczy (tutaj głównie w kontekście podróżowania do krajów endemicznych), należy bardzo dokładnie obejrzeć całe ciało – zwracając szczególną uwagę na skórę głowy, pachwiny, fałdy skórne oraz przestrzenie za uszami.

Każdy znaleziony pajęczak wymaga natychmiastowego usunięcia – najlepiej przy pomocy pęsety. Nie zaleca się stosowania żadnych tłustych substancji ani alkoholu w miejscu ugryzienia.

Po usunięciu kleszcza należy przez kilka tygodni obserwować skórę w miejscu ugryzienia pod kątem nowych zmian i monitorować ogólny stan zdrowia. W razie wystąpienia gorączki, wysypki, wymiotów, biegunki, powiększenia węzłów chłonnych czy innych niepokojących objawów, należy zgłosić się do lekarza. 

Szczególną ostrożność powinny zachować osoby przebywające w regionach, w których pojawiają się doniesienia o aktywności kleszczy Hyalomma lub innych egzotycznych pajęczaków.

Kiedy pacjent zgłasza się na konsultację, lekarz przeprowadza dokładny wywiad i w razie potrzeby zleca badania laboratoryjne, które pozwalają potwierdzić lub wykluczyć zakażenie. Diagnostyka opiera się na wykonywaniu testów serologicznych oraz badań molekularnych na obecność materiału genetycznego potencjalnych patogenów.

W przypadkach, w których podejrzewana jest krymsko-kongijska gorączka krwotoczna lub inna egzotyczna choroba odkleszczowa, stosuje się procedury bezpieczeństwa epidemiologicznego (każdy potwierdzony przypadek podlega obowiązkowi zgłoszenia do inspekcji sanitarnej).

Chociaż kleszcze afrykańskie w Polsce nie występują powszechnie, to nawyk sprawdzania całego ciała warto wypracować u siebie także ze względu na ryzyko ukąszenia przez inne gatunki owadów. Nawet jeśli wracamy ze spaceru po lesie czy krótkiego wyjścia z pupilem na okoliczną łąkę, po powrocie do domu warto poświęcić chwilę na to, by upewnić się, że nie doszło do ugryzienia.

Profilaktyka – jak się chronić przed kleszczami w Afryce i tropikach?

Jakie są najlepsze praktyki ochrony przed kleszczami Hyalomma?

• Wybieraj długie spodnie, bluzki z długim rękawem oraz wysokie buty.
• Wpuszczaj nogawki w skarpetki i zakrywaj jak najwięcej ciała.
• Wybieraj jasną odzież, która ułatwia zauważenie pajęczaków.
• Stosuj preparaty, które zawierają DEET, ikarydynę lub IR3535.
• Nakładaj repelenty na odsłoniętą skórę i ubranie.
• Powtarzaj aplikację środków odstraszających kleszcze co kilka godzin.
• Po każdej aktywności w miejscach potencjalnego narażenia na ukąszenie, dokładnie obejrzyj całe ciało – zwracaj uwagę na trudno dostępne miejsca: skórę głowy, uszy i obszar za nimi, pachwiny i pachy.
• Omijaj miejsca, gdzie przebywają zwierzęta gospodarskie.
• Przed podróżą sprawdź aktualne informacje na temat obecności kleszczy afrykańskich w danym regionie.

Obecnie nie istnieje szczepionka zabezpieczająca przed krymsko-kongijską gorączką krwotoczną oraz większością chorób pasożytniczych przenoszonych przez Hyalomma. Niestety praktykowanie podstawowych zasad profilaktyki stanowi jedyną skuteczną linię obrony.