Osobowość borderline – diagnoza, cechy, terapia; jak pomóc osobie z borderline?

Powrót

Borderline (ang. borderline personality disorder, BPD) to zaburzenie, które utrudnia relacje i niszczy życie. Osoby, u których zdiagnozowano tę przypadłość, mają trudności w wytrwaniu w relacjach, częściej się uzależniają, wykazują zwiększone ryzyko do samookaleczania i podejmowania prób samobójczych.

Zachwiana emocjonalność jest przyczyną krzywdy, którą odczuwa nie tylko otoczenie, ale i sam pacjent. Jakie są przyczyny tego zaburzenia, jego objawy i metody leczenia? Wszystkiego dowiesz się z tego artykułu.

Czym jest osobowość borderline?

Trudno jest jednoznacznie zdefiniować osobowość — często ujmuje się ją jako cechy danego człowieka towarzyszące mu przez całe jego życie. I chociaż na swojej drodze bez wątpienia spotykamy ludzi ekscentrycznych, to niektóre odchyły od normy klasyfikowane są jako nieprawidłowość. Jedną z nich są właśnie zaburzenia osobowości, do których należy borderline, nazywany także osobowością chwiejną emocjonalnie lub „z pogranicza”.

Pograniczne zaburzenie osobowości charakteryzuje się niestabilnością, z dużą drażliwością i trudnością w regulacji własnych emocji. Osoby dotknięte tym problemem mają uczucie pustki wewnętrznej, więc robią wszystko, by oddalić od siebie potencjalne porzucenie, nieważne czy jest ono realne czy wyimaginowane.

Cechy zachowania z pogranicza zaburzeń nerwicowych (lękowych, typu neurotycznego) oraz psychotycznych sprawiają, że osoby z zaburzeniem osobowości borderline wykazują:

  • trudności z przystosowaniem, utrzymaniem relacji;
  • zwiększoną skłonnością do nadużywania substancji psychoaktywnych, podejmowania zachowań ryzykownych, prób samobójczych czy patologicznego kłamania.

Przenikanie się wielu objawów występujących w innych zaburzeniach psychicznych łączy się z całym wachlarzem postaw (często skrajnych) przyjmowanych wobec innych ludzi,począwszy od nienawiści, złości, przez pozorną obojętność aż po niemal obsesyjne uwielbienie. Nic dziwnego, że psychiatria zajmuje się leczeniem borderline, mimo że zaburzenia nastroju nie są tożsame z chorobą psychiczną.

Cechy osobowości typu borderline

Osoba z borderline wykazuje silną potrzebę bycia w związku lub w innych relacjach interpersonalnych jednak nie są one stabilne. Silny lęk przed odrzuceniem potęguje przyjmowanie nieracjonalnych postaw i wyobrażeń, które mogą dotyczyć jednego obiektu i ciągle się zmieniać. Poczucie pustki stanowi ogromną motywację do zawierania nowych znajomości, których kruchy charakter wzmacnia osamotnienie. Mechanizm błędnego koła skutkuje tendencjami do manipulacji i szantażu emocjonalnego.

Partnerzy człowieka cierpiącego na zaburzenie osobowości z pogranicza mogą usłyszeć np. „będę zły/zła, kiedy mnie opuścisz”, albo wręcz „nie przeżyje bez ciebie”.

Niewłaściwe jest także postrzeganie samego siebie — ich samoocena jest za niska lub za wysoka. Charakterystyczne dla osobowości borderline jest także szukanie winy w otoczeniu, co niesie za sobą częste zmiany pracy, zamieszkania, przyjaciół i partnera. Idzie za tym przekonanie, że to jedyny sposób na odcięcie się od czynników zewnętrznych, a zatem i jedyna właściwa metoda, by radzić sobie z niepewnością i narastającym niesprecyzowanym gniewem.

Borderline – przyczyny

Borderline rozpoczyna się przeważnie w młodości, ale wraz z wiekiem reprezentacja osób z zaburzeniem maleje. Uważa się, że przyczyny zaburzenia mogą mieć podłoże biologiczne, chociaż naukowcy nie są w tej kwestii do końca zgodni.

Za tą tezą zdają się przemawiać objawowa skuteczność leków: normotymicznych, olanzapiny i SSRI i dysfunkcja orbito-frontalna w badaniach neuroobrazowych. Większe znaczenie przypisuje się jednak czynnikom wpływającym na rozwój danego człowieka, które zostaną omówione w dalszej części artykułu.

Kryteria diagnostyczne wg Otto Kernberga

Istnieje kilka klasyfikacji zaburzeń osobowości. Jedną z nich jest ta stworzona przez Otto Kernberga, amerykańskiego psychoanalityka, który uważał, że osobowość typu borderline powinna być opisywana zgodnie z modelem konfliktu. Zgodnie z tym założeniem zaburzenie z pogranicza jest manifestacją struktury obronnej, którą dziecko buduje po to, aby radzić sobie z konfliktem powodowanym przez jego agresję. Chodzi o to, by ustrzec „dobrego” ja i obiekt, przed niebezpiecznymi skłonnościami. Co prawda teoretycznie dochodzi do powstrzymania wspomnianego konfliktu, ale niesie to za sobą osłabienie ego. Jego zdaniem, żeby zdiagnozować osobowość borderline, muszą wystąpić wszystkie trzy kryteria:

  • kryzys tożsamości, czyli zatarcie granic pomiędzy ja i nie-ja;
  • obecność prymitywnych mechanizmów obronnych, a zwłaszcza rozszczepienia, czyli zero-jedynkowy podział wewnętrznej reprezentacji obiektów opisywanych jako niezintegrowany podział na aspekty dobre i złe, przy braku umiejętności jednoczesnego doświadczania obu stron jako jednej spójnej całości;
  • utrzymanie zdolności poznawczych, pomimo zniekształceń powodowanych przez mechanizmy obronne.

Klasyfikacja ICD-10

Klasyfikacja ICD-10, czyli 10. Międzynarodowa Statystyczna Klasyfikacja Chorób i Problemów Zdrowotnych używa pojęcia „osobowość chwiejna emocjonalnie”, oznaczając jednostkę jako: F60.3, która występuje w dwóch podtypach: impulsywnym (F60.30) i granicznym (F60.31).

Żeby stwierdzić podtyp graniczny, muszą wystąpić co najmniej trzy spośród kryteriów diagnostycznych podtypu impulsywnego, oraz co najmniej dwa spośród poniższych:

  • zaburzenia w obrębie sel-image i niepewność co do obrazu ja, a także celów i wewnętrznych preferencji (włączając seksualne);
  • dążenie ku byciu uwikłanym w intensywne i niestabilne związki, prowadzące często do kryzysów emocjonalnych;
  • nadmierne wysiłki uniknięcia porzucenia;
  • powtarzające się groźby lub działania o charakterze autoagresywnym;
  • chroniczne uczucie pustki.

Klasyfikacja DSM-IV

Z kolei klasyfikacja DSM-IV, tj. klasyfikacja zaburzeń psychicznych Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego, sugeruje, że pograniczne zaburzenie osobowości (301.83) można rozpoznać, jeżeli przez dłuższy czas utrzymuje się co najmniej pięć spośród wymienionych dziewięciu kryteriów:

  • gorączkowe wysiłki uniknięcia rzeczywistego lub wyimaginowanego odrzucenia;
  • niestabilne i intensywne związki interpersonalne, charakteryzujące się wahaniami pomiędzy ekstremami idealizacji i dewaluacji;
  • zaburzenia tożsamości: wyraźnie i uporczywie niestabilny obraz samego siebie lub poczucia własnego ja;
  • impulsywność w co najmniej dwóch sferach, które są potencjalnie autodestrukcyjne (np. wydawanie pieniędzy, seks, nadużywanie substancji, lekkomyślne prowadzenie pojazdów, kompulsywne jedzenie);
  • nawracające zachowania, gesty lub groźby samobójcze albo działania o charakterze samookaleczającym;
  • niestabilność emocjonalna spowodowana wyraźnymi wahaniami nastroju (np. poważnym epizodycznym głębokim obniżeniem nastroju (dysphoria), drażliwością lub lękiem trwającymi zazwyczaj kilka godzin, rzadko dłużej niż kilka dni);
  • chroniczne uczucie pustki;
  • niestosowny, intensywny gniew lub trudności z kontrolowaniem gniewu (np. częste okazywanie humorów, stały gniew, powtarzające się bójki);
  • przelotne, związane ze stresem myśli paranoiczne lub poważne symptomy rozpadu osobowości. 

Warto zaznaczyć, że zarówno ICD-10, jak i DSM-IV próbują zdefiniować borderline na podstawie objawów, bez wnikania w stojące za nimi przyczyny, pomijając niejako tło rozwojowe zaburzenia. 

Co oznacza diagnoza zaburzeń osobowości?

Osobowość chwiejna emocjonalnie – typ borderline występuje u 2% do 5,9% populacji i aż u 10% do 20% osób leczonych psychiatrycznie. Przy czym ponad dwukrotnie częściej rozpoznawane są u kobiet (70-75% przypadków), niż u mężczyzn. Warto jednak zwrócić uwagę, że nie każda osoba z zaburzeniem borderline jest chora psychicznie. Temat borderline, jak i innych dolegliwości dotyczących sfery psyche, wciąż pozostaje niejako tabu, co może przyczyniać się do opóźnień w rozpoznaniu i zwlekania z wdrożeniem adekwatnego leczenia. Pacjenci z borderline wymagają pomocy specjalisty, żeby zniwelować toksyczne zachowania, które utrudniają im funkcjonowanie społeczne.

Objawy zaburzenia osobowości typu borderline

Gniew i impulsywność występujące w osobowości z pogranicza to bodźce do podejmowania tzw. zachowań ryzykownych, których przykłady to: niebezpieczna jazda samochodem, przypadkowy seks, objadanie się, wydawanie pieniędzy i samouszkodzenia ciała. 

Osoby z borderline wykazują zwiększoną skłonność do konfliktów, a wszystko przez zaburzony krytycyzm. Do innych zachowań i cech pacjentów z osobowością z pogranicza należą: 

  • napady złości, które mogą manifestować się agresją;
  • zgłaszanie depresji, za którą w rzeczywistości kryje się złość lub niezadowolenie;
  • skłonność do uzależnień;
  • przejmowanie cudzych tożsamości i opisywanie siebie w cudzych kategoriach;
  • nietolerancja lęku: ataki paniki i zachowania kompulsywne, których wykonaniem kieruje niedający się opanować wewnętrzny przymus, powstrzymywanie się od nich powoduje kumulowanie się napięcia emocjonalnego;
  • występowanie zaburzeń odżywiania;
  • wieczny niepokój;
  • przypisywanie winy otoczeniu;
  • „zero-jedynkowy” sposób patrzenia na świat — czyli brak stanów pośrednich między skrajnymi emocjami.

Pacjenci z osobowością borderline rozładowują napięcie przez zachowania autodestrukcyjne lub ryzykowne. Pod wpływem silnego stresu mogą występować wyobrażenia paranoidalne lub objawy dysocjacyjne. Te ostatnie cechują się częściową lub całkowitą utratą prawidłowej integracji pomiędzy poczuciem własnej tożsamości, bezpośrednimi wrażeniami, wspomnieniami i kontrolą ciała.

Osobowość borderline – metody terapeutyczne

Skuteczne leczenie borderline zakłada zadbanie o aspekty osobowości nieobjęte procesem destrukcyjnym. To, że część zachowań nie mieści się w wariantach normy, nie znaczy, że występowanie osobowości borderline automatycznie anuluje wszystkie prawidłowe odruchy emocjonalne.

Psychoterapia ma na celu zaangażowanie pacjenta, skupienie na wyciszeniu skrajnych emocji, stworzenie mechanizmu kontroli impulsywności i pomoc radzenia sobie z niestabilnością w relacjach. Budując prawidłowy wzorzec, terapeuta koncentruje się na pozytywnych cechach osoby zaburzonej.

Wymieniony już Otto Kernberg twierdził, że zadaniem terapeuty jest objaśnianie i interpretowanie mechanizmów obronnych pacjenta oraz dokonywanych przez niego negatywnych przeniesień. Zgodnie z jego założeniami, terapia powinna być prowadzona tak, by pacjent posiadł wiedzę, która pomoże mu lepiej dostosować się do rzeczywistości. Obecnie objawy borderline redukuje się przede wszystkim przez dwa nurty terapeutyczne: dialektyczną terapię behawioralną i terapię poznawczo-behawioralną, czasami także wykorzystywana jest terapia skoncentrowana na przeniesieniu.

U niektórych stosuje się farmakoterapię (zwykle doraźnie), by zmniejszyć poszczególne objawy np. depresyjny nastrój, zmiany nastroju lub lęk. Najczęściej stosuje się selektywne inhibitory zwrotnego wychwytu serotoniny (SSRI) małe dawki leków przeciwpsychotycznych (np. olanzapinę, kwetiapinę, lub rysperydon) oraz karbamazepinę i kwas walproinowy. Ze względu na skłonność do uzależnień u osób z borderline, psychiatrzy zwykle nie przepisują im benzodiazepinów.

Leczenie zaburzeń osobowości borderline ma zazwyczaj burzliwy przebieg i stanowi wyzwanie zarówno dla pacjenta, jak i terapeuty — pacjenci często odrzucają kolejnych terapeutów, unikają wizyt i nie przestrzegają zaleceń.

Dialektyczna terapia behawioralna (DBT)

Terapia dialektyczno-behawioralna (DBT), została opracowana w latach 90. XX wieku. Na początku stosowano ją zwłaszcza u osób zagrożonych ryzykiem samobójstwa. Bywa uznawana za odnogę terapii poznawczo-behawioralnej, lecz balansuje pomiędzy akceptacją a zmianą i biegunami: racjonalności i emocjonalności.

Cele terapeutyczne są uzgodnione z priorytetem dla kwestii autoagresji. W toku terapii wykształca się asertywność i umiejętności społeczne oraz zdolność do kontroli zachowań. DBT ma udowodnione działanie zmniejszające zachowania autodestrukcyjne i samobójcze.

Terapia poznawczo-behawioralna (CBT) 

Terapia poznawczo behawioralna jest zorientowana przede wszystkim na traumę, która doprowadziła do zaburzenia. Pacjenci z borderline odczuwają niesprecyzowane lęki, a CBT próbuje z nimi walczyć, modyfikując patologiczne schematy skojarzeń i myślenia.

Osobowość borderline – czynniki ryzyka 

Psychologia wyodrębnia pewne sytuacje, sprzyjające rozwojowi opisywanej patologii, należą do nich m.in.:

  • doświadczenie traumy, np. śmierć kogoś bliskiego, gwałt lub opuszczenia przez opiekuna;
  • zaburzenia osobowości występujące u jednego lub obojga rodziców;
  • długotrwała rozłąka z opiekunami;
  • brak akceptacji w dzieciństwie, czy to ze strony opiekuna, czy rówieśników, polegający przede wszystkim na nadmiernym krytycyzmie.

Konsekwencją urazów psychicznych jest brak autorefleksji i naturalnej zdolności do przepracowywania trudnych doświadczeń.

Zaburzenia osobowości borderline, a zdrowie psychiczne

Osoby z zaburzeniem osobowości typu borderline często zmagają się również z innymi problemami natury psychicznej, w tym:

Osobowość borderline a samobójstwo 

Na pytanie, czy borderline jest niebezpieczny, odpowiedź brzmi: tak. Pacjenci z tym typem osobowości zagrażają przede wszystkim sobie, ponieważ 60 do 70 proc. z nich ma za sobą próbę samobójczą, a u 10 proc. może ona zostać ponowiona i tym razem zostać dokonana skutecznie.

Jeśli u pacjenta istnieje wysokie ryzyko zachowań samobójczych, wystąpiły objawy psychotyczne/objawy paranoidalne, należy niezwłocznie poszukać pomocy. Konieczne jest także leczenie w warunkach oddziału psychiatrycznego. 

Rokowania przy zaburzeniu osobowości borderline 

Odpowiednie leczenie przekłada się na pomyślne rokowanie, a pacjenci są w stanie dobrze funkcjonować, jednak mimo wszystko nawet 25% z nich doświadcza trudności w życiu społecznym. Nie należy się tym jednak zrażać: brak wiary w powodzenie terapii sprawia, że osoby z osobowością borderline tracą nadzieję na wyzdrowienie, boją się stygmatyzacji i unikają wizyt u specjalistów.

Przyczyny zaburzenia osobowości nie zawsze dają się wyeliminować, zwłaszcza jeśli mają swoje korzenie w dzieciństwie pacjenta, ale można i warto je poznać, żeby pracować nad metodami radzenia sobie z konfliktem wewnętrznym.

Jak pomóc osobie z borderline?

Bycie w relacji z kimś dotkniętym borderline, bezsprzecznie nie należy do łatwych zadań. Obciążenie, a nawet i poświecenie może okazać się bardzo wyniszczające. Nie ukrywajmy: trudno racjonalizować każdy zadany przez tę osobę ból i wyciszać przy tym własne emocje.

Miej na uwadze, że celem osoby z borderline nie jest krzywdzenie swojego otoczenia, dzieje się to mimochodem. Żeby możliwie jak najlepiej funkcjonować w takim otoczeniu, warto zapoznać się z istotą tego zaburzenia — w ten sposób będzie łatwiej zrozumieć, że jakieś zachowanie jest objawem, a nie działaniem z intencją wyrządzenia krzywdy. Bardzo ważna jest także właściwa komunikacja, która zakłada chęć wyjaśnienia problemu, a nie przerzucanie się pretensjami.

Diagnoza borderline często jest początkiem trudnej drogi pracy nad sobą i dlatego wymaga wsparcia ze strony otoczenia. Nie wolno jednak zapominać, że wspomniane wsparcie powinno być rozsądne. Nie można pozwalać na przekroczenie własnych granic. I chociaż bliscy pacjentów z zaburzeniami osobowości powinni skoncentrować się na tym, że dana osoba najpewniej nie chciała im zrobić przykrości, nie jest to powód do usprawiedliwiania każdego zachowania.

Jeśli jesteś partnerem lub przyjacielem osoby z borderline, która konsekwentnie odmawia podjęcia terapii, gra twoimi emocjami, krzywdzi cię i szantażuje, nie walcz za wszelką cenę i zadbaj przede wszystkim o siebie.

Osobowość borderline – podsumowanie

Objawy borderline są niezwykle dokuczliwe. Niestety pacjenci, u których rozpoznaje się zaburzenia osobowości, wciąż boją się zepchnięcia na margines społeczny, przez co odwlekają diagnozę, a co się z tym wiąże również terapię. Borderline to zaburzenie, które można i warto próbować leczyć, by zarówno pacjent, jak i jego otoczenie, mogli jak najlepiej funkcjonować.

Konsultacja merytoryczna lek. Ireneusz Markowski
Dyrektor Medyczny POLMED


Informacja:
Artykuły opublikowane na stronie POLMED Zdrowie, nie pełnią funkcji konsultacji medycznej ani nie wyrażają opinii specjalistów i lekarzy. Prezentowane treści stanowią ogólne wskazówki i nie mogą być traktowane jako wyznacznik przy podejmowaniu decyzji dotyczących modyfikacji diety lub terapii, nawyków lub określaniu zmiany dawkowania leków oraz innych substancji leczniczych. Przed podjęciem działań, które mogą wpłynąć na Twoje życie, zdrowie lub samopoczucie, skonsultuj się z lekarzem lub specjalistą.
Wydawca nie ponosi odpowiedzialności za ewentualne konsekwencje, wynikające z wykorzystania porad i informacji zawartych na stronie, bez wcześniejszej konsultacji z profesjonalistą.


Dodano: 10/06/2024
Autor
POLMED Zdrowie
POLMED Zdrowie
Najpopularniejsze artykuły w kategorii Zdrowie psychiczne
23/02/2022
Choroby, Zdrowie psychiczne
Depresja – rodzaje, objawy, jak pomóc osobie z depresją?

Na depresję choruje około 350 milionów ludzi na świecie, w tym około 4 milionów w Polsce. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) szacuje, że do 2030 roku depresja będzie najczęściej występującym schorzeniem na świecie. To bardzo poważna choroba, która musi być leczona. Jak rozpoznać pierwsze symptomy depresji i gdzie szukać profesjonalnej pomocy?


Alkoholizm (choroba alkoholowa)- czynniki ryzyka, objawy i leczenie
06/09/2023
Choroby, Terapie, Zdrowie psychiczne
Alkoholizm – czynniki ryzyka, objawy, fazy i leczenie choroby alkoholowej

Alkohol to jedna z najłatwiej dostępnych na całym świecie używek, powszechnie spożywana i akceptowana w większości środowisk, która jednocześnie może być śmiertelną trucizną. Kiedy możemy mówić o uzależnieniu od alkoholu? Kto jest na nie najbardziej narażony? Jakie są objawy i powikłania choroby alkoholowej? Jak wygląda leczenie alkoholizmu?   


12/04/2021
Profilaktyka, Styl życia, Zdrowie psychiczne
Sport a stres – jakie sporty uprawiać, by zniwelować stres?

Gonitwa w pracy, w domu dzieci, mnóstwo obowiązków, które powoli zaczynają nas przerastać. Temu wszystkiemu towarzyszy ciągły stres, który nigdy nie jest pomocny, dodatkowo przyspiesza on uczucie wyczerpania. Stres stał się dużym problemem XXI wieku. Ma on ogromny wpływ na naszą kondycję psychiczną, ale także fizyczną. Jak radzić sobie ze stresem? Jakie metody radzenia sobie ze stresem są najskuteczniejsze?


Zapoznaj się z nasza ofertą:
konsultacja psychiatry polmed
Kup online!
Wizyta
Konsultacja psychiatry
Potrzebujesz pomocy psychiatrycznej? Nie wiesz, jak pomóc bliskiemu z zaburzeniami psychicznymi? Umów wizytę u specjalisty w POLMED!

od 280 zł
konsultacja psychologa polmed
Kup online!
Wizyta
Konsultacja psychologa
Zadbaj o swoje zdrowie psychiczne! Umów wizytę u specjalisty w POLMED.

od 90 zł
abonament medyczny dla seniorów polmed
już od 273 zł miesięcznie!
Abonament medyczny
Duet Senior
Wiek nie musi Was ograniczać! Wybierz abonament opieki medycznej dla dwojga w POLMED.

od 2680 zł /rok
Więcej usług
Potrzebujesz pomocy?
Skontaktuj się z naszymi konsultantami.
Zapytaj o ofertę
Newsletter
Kup wizytę
Portal Pacjenta Portal Pracodawcy Platforma Medycyny Pracy Panel Agentów Ubezpieczeniowych Partner medyczny
Mam konto
Zaloguj się
Nie mam konta
Zarejestruj się