Infolinia 24/7: 58 775 95 99 / 801 033 200
Pierwszego adenowirusa wyizolowano w 1953 roku z migdałka gardłowego. Przez kolejne lata coraz lepiej poznawano i badano specyfikę tej grupy patogenów i ich wpływ na organizm człowieka. Dziś wiemy znacznie więcej. Adenowirusy – czym się charakteryzują, za jakie choroby odpowiadają i jak można chronić się przed infekcją?
Wirusy stanowią najprostsze formy czynników zakaźnych. Każda cząstka składa się wyłącznie z materiału genetycznego oraz otoczki białkowej lub lipidowej. Można powiedzieć, że nie są „samodzielne” – nie mają własnego metabolizmu, nie przeprowadzają procesów energetycznych i nie namnażają się bez obecności żywej komórki. Wśród ogromnej ilości różnych rodzajów wirusów możemy wyróżnić adenowirusy.
Adenowirusy zalicza się do grupy wirusów DNA, które nie posiadają zewnętrznej otoczki lipidowej. Należą do rodziny Adenoviridae. Odkryto je w latach pięćdziesiątych XX wieku podczas badań nad infekcjami gardła u dzieci. Wyróżnia je złożona struktura oraz szeroki zakres zakażanych organizmów – człowieka, innych ssaków, ptaków, gadów i ryb.
Są zbudowane z dwudziestościennego kapsydu (osłonki białkowej), który osłania liniowy, podwójny genom DNA. Średnica pojedynczej cząstki waha się od 65 do 100 nanometrów. Genom adenowirusa zawiera od 26 do 48 tysięcy par zasad. Całość materiału genetycznego układa się liniowo i pozostaje powiązana z białkami rdzeniowymi.
Obecnie znanych jest ponad 100 genotypów adenowirusów ludzkich (Human Adenoviruses, HAdV). Na podstawie analizy sekwencji DNA, budowy białek powierzchniowych oraz charakteru zakażeń (symptomów, którymi objawia się zakażenie adenowirusami) podzielono je na siedem grup (A-G).
W każdej grupie opisano różne serotypy (odmiany wirusa o innych antygenach) – poznano ich już ponad 100. Bardziej szczegółowe badania genetyczne pozwoliły dokonać jeszcze dokładniejszej klasyfikacji z uwzględnieniem genotypów HAdV.
Serotyp to odmiana wirusa wyróżniona na podstawie unikalnych cech białek powierzchniowych – antygenów, które decydują o rozpoznawaniu przez układ odpornościowy. Każdy serotyp odpowiada konkretnej reakcji immunologicznej i może wywoływać różny przebieg zakażenia.
Genotyp odnosi się do różnic w materiale genetycznym – DNA. Dwa wirusy należące do tego samego serotypu mogą mieć jednak odmienne sekwencje genów. Genotyp określa szczegółową budowę genomu, niezależnie od wyglądu antygenów.
Wywoływanie różnych objawów klinicznych choroby po zakażeniu innym gatunkiem HAdV wynika ze zjawiska, które określa się tropizmem tkankowym. Pojęcie powstało, kiedy udowodniono, że różne patogeny mają swoje „preferencje” odnośnie do zakażania określonych tkanek i narządów.
Adenowirusy z grupy:
Tropizm HAdV bywa charakterystyczny dla niektórych grup, jednak warto wyraźnie zaznaczyć, że nakreślone granice nie są sztywne. W niektórych przypadkach ten sam serotyp wirusa może wywoływać różne postaci zakażenia (np. oddechowe i pokarmowe).
Adenowirusy zbudowane są z dwudziestościennego kapsydu. Jego struktura składa się z kilku typów białek strukturalnych:
Wnętrze cząstki wypełnia rdzeń złożony z DNA oraz różnych białek kondensujących genom. Białka stabilizują materiał genetyczny i ułatwiają jego „upakowanie” w niewielkiej objętości kapsydu. Wśród białek rdzeniowych znajduje się także proteaza (enzym) oraz białko terminalne, które uczestniczy w przygotowaniu materiału genetycznego do replikacji po wniknięciu do komórki gospodarza.
Proces infekcji zaczyna się od przyłączenia adenowirusa do komórki – główka włókna rozpoznaje odpowiedni receptor na jej powierzchni. Następnie cząstka wirusa wnika do jej wnętrza (zachodzi endocytoza). Po przedostaniu się do środka kapsyd rozpada się, a materiał genetyczny HAdV trafia do jądra komórkowego. W jądrze zachodzi synteza białek i replikacja (powielanie DNA), dzięki którym powstają nowe cząstki wirusa. Po zakończeniu cyklu setki nowych wirionów wydostają się z komórki, niszcząc ją.
Adenowirusy są groźne głównie ze względu na swoją łatwość transmisji. Do zakażenia może dojść drogą kropelkową – przez wdychanie aerozolu pojawiającego się w otoczeniu podczas kaszlu lub kichania osoby zainfekowanej. Poza wydzielinami z dróg oddechowych patogeny znajdują się także w łzach i kale.
Rozprzestrzenianie wirusa zachodzi przy bezpośrednim kontakcie z nosicielem, ale także pośrednio przez skażone przedmioty i powierzchnie w przestrzeniach publicznych. HAdV potrafią długo przetrwać poza organizmem – kapsyd w ich strukturze nadaje im wysoką odporność na wysychanie, temperaturę oraz większość środków dezynfekcyjnych. Niestety te cechy ułatwiają szerzenie się zagrożenia w żłobkach, szkołach, szpitalach czy domach opieki.
Adenowirusy są patogenami, których obecność w organizmie nie jest równoznaczna z wystąpieniem objawów choroby. Niestety nosiciele bez oznak choroby również mogą zakażać zdrowe osoby z otoczenia.
Tylko 30 („tylko” w perspektywie tak licznej grupy patogenów) spośród wszystkich serotypów wywołuje objawy chorobowe u człowieka. Największe ryzyko infekcji adenowirusami dotyczy głównie dzieci w wieku przedszkolnym, seniorów i osób z obniżoną odpornością.
Infekcje dróg oddechowych spowodowane przez adenowirusy stanowią około 10% wszystkich zakażeń wirusowych u dzieci. Według statystyk odsetek u osób dorosłych jest niższy – pojawiają się różne wartości w zakresie od 1% do 7%.
Objawy ze strony układu oddechowego obejmują:
U młodszych pacjentów zakażenia mogą prowadzić do rozwoju ostrego zapalenia gardła, migdałków, krtani oraz oskrzeli. Początkowo objawy są mało charakterystyczne, jednak zarówno u dzieci, jak i u dorosłych infekcje rozpoczynają się gwałtownie.
Szczególne ryzyko ciężkiego zapalenia płuc dotyczy noworodków i niemowląt. U tych pacjentów dolegliwości wywołane przez serotypy z grupy B (np. HAdV-3, HAdV-7, HAdV-14, HAdV-21) mogą prowadzić do niewydolności oddechowej i bardzo poważnych powikłań.
Adenowirusy są drugim (po rotawirusach) czynnikiem wywołującym biegunki u dzieci do 2 roku życia. Wybrane serotypy, głównie z grupy F (HAdV-40 i HAdV-41), charakteryzują się tropizmem do nabłonka przewodu pokarmowego.
U najmłodszych objawy narastają szybciej i są bardziej nasilone. Odwodnienie stanowi największe zagrożenie infekcji wirusowych u dzieci.
W przebiegu choroby pojawiają się:
W przypadku osób dorosłych choroby wywoływane przez adenowirusy rzadziej dają objawy ze strony układu pokarmowego.
Zakażenia spojówek należą do najczęściej opisywanych chorób wywołanych przez adenowirusy. Na infekcje najbardziej narażone są osoby, które noszą soczewki kontaktowe i nie przestrzegają zasad higieny podczas ich zakładania.
Pierwsze objawy zakażenia to:
Objawy ogólnoustrojowe na ogół towarzyszą infekcjom dróg oddechowych lub przewodu pokarmowego.
Wśród najczęściej zgłaszanych symptomów dominują:
Wybrane serotypy adenowirusów są przyczyną zakażenia układu moczowego oraz bardzo rzadko powikłań neurologicznych (m.in. zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych).
Diagnostyka zakażeń adenowirusami zawsze zaczyna się w gabinecie lekarskim – zwykle wtedy, gdy pacjent zgłasza się z pierwszymi objawami typowymi dla infekcji.
Specjalista pyta o dokładne symptomy, charakter początku dolegliwości, czas utrzymywania się objawów. W diagnostyce różnicowej uwzględnia infekcje o etiologii bakteryjnej, inne wirusy oddechowe (np. grypa, RSV) oraz czynniki środowiskowe.
Rozpoznanie zakażenia HAdV wymaga potwierdzenia obecności patogenu w materiale biologicznym.
Kiedy u dzieci i dorosłych dochodzi do wystąpienia powikłań, lekarz może zalecić wykonanie dodatkowych badań diagnostycznych. RTG klatki piersiowej jest pomocne przy ocenie rozległości zmian zapalnych czy obecności nacieków. Typowy obraz zapalenia płuc o etiologii adenowirusowej to rozlane, nieregularne zacienienia, które mogą obejmować całe płaty płucne.
Badania obrazowe nie pozwalają na rozpoznanie etiologii zakażenia (nie wykrywają konkretnego rodzaju wirusa), ale są ważnym uzupełnieniem diagnostyki ciężkich przypadków, mogą być pomocne w ocenie dynamiki zmian zapalnych oraz w monitorowaniu skuteczności leczenia.
Im szybciej wdroży się odpowiednie postępowanie, tym lepiej. O ile osoby dorosłe nie są tak bardzo narażone na poważny przebieg infekcji, tak organizmy dzieci w wieku poniżej 5 lat, seniorów i pacjentów z obniżoną odpornością mogą znacznie ostrzej zareagować na obecność HAdV. Stąd należy być uważnym już na pierwsze niepokojące symptomy. Jak najczęściej wygląda postępowanie w terapii?
W najbardziej zaawansowanych przypadkach podaje się leki, które wykazują bezpośrednie działanie na adenowirusy – leczenie prowadzi się z wykorzystaniem analogów nukleozydów i nukleotydów (m.in. cidofowiru oraz rybawiryny). W analizach obserwuje się pewną skuteczność postępowania, które jest ukierunkowane na eliminację HAdV, jednak dokładne mechanizmy wpływu wykorzystywanych leków przeciwwirusowych nie są w pełni poznane. Wciąż prowadzi się badania nad innymi metodami leczenia.
Adenowirusy to wirusy powodujące zakażenia, które u większości pacjentów leczy się objawowo – podaje się leki, które mają wspomagać w gorączce, biegunkach, wymiotach i stanach zapalnych (w zależności od typu infekcji).
Antybiotyki wykorzystuje się w leczeniu chorób, które rozwijają się na podłożu bakteryjnym. Przy infekcjach wirusowych ich podawanie jest nieuzasadnione (chyba że u pacjenta występuje współistniejące zakażenie bakteryjne).
Temat nieuzasadnionej antybiotykoterapii wciąż budzi wiele emocji. Nadużywanie leków z tej grupy prowadzi do wielu konsekwencji – dla jednostki (pacjenta) i całej populacji.
W 2024 roku opublikowano wyniki badania, w którym sprawdzono częstotliwość i słuszność stosowania antybiotyków w terapii zakażeń adenowirusami u dzieci.
Wykazano, że ponad 60% hospitalizowanych pacjentów otrzymało antybiotyki, choć potwierdzona współistniejąca infekcja bakteryjna (czyli czynnik warunkujący słuszność takiego postępowania) występowała jedynie u ok. 7% badanej grupy.
Z czego może wynikać takie postępowanie? Antybiotyki były stosowane głównie u pacjentów z wyższym stężeniem białka C-reaktywnego (CRP). Podwyższony poziom CRP często interpretuje się jako wskaźnik infekcji bakteryjnej. Zauważono jednak, że wyższe stężenia tego parametru obserwuje się także w przebiegu ciężkich zakażeń adenowirusowych. Podejrzewa się, że to właśnie wyniki klasycznych markerów stanu zapalnego mogą być mylące dla specjalistów w określaniu charakteru podłoża symptomów. Stąd tak ważne jest prowadzenie dokładnej diagnostyki, która opiera się na potwierdzeniu lub wykluczeniu obecności wirusa – nie tylko na interpretacji objawów.
Adenowirusy wykazują dużą tendencję do powodowania infekcji oczu (spojówki i rogówki). W większości przypadków objawy ustępują samoistnie, choć ich występowanie może być bardzo dokuczliwe. Diagnostykę i terapię najczęściej prowadzi lekarz okulista, który w ciężkich przebiegach może zalecić leczenie przeciwzapalne (zwykle w postaci kropli steroidowych).
Na poważny przebieg infekcji najbardziej narażone są dzieci do 5 roku życia. Wszystkie przypadki powikłań zakażeń HAdV wymagają indywidualnej oceny i często specjalistycznej opieki w warunkach szpitalnych. W planowaniu postępowania wciąż najczęściej wykorzystuje się leczenie objawowe – podtrzymywanie funkcji życiowych, nawadnianie i monitorowanie powikłań narządowych. W uzasadnionych przypadkach wdraża się terapię z wykorzystaniem leków przeciwwirusowych.
Adenowirusy łatwo rozprzestrzeniają się w środowisku, a w zaleceniach dotyczących leczenia infekcji wywoływanych przez HAdV nie zatwierdzono żadnego leku, który byłby ukierunkowany bezpośrednio na ich zwalczanie. Z tego powodu tak wiele uwagi powinno poświęcać się profilaktyce.
Regularne mycie rąk wodą i mydłem ogranicza ryzyko transmisji patogenów. Warto tę praktykę zamienić w nawyk i pamiętać o niej zwłaszcza przed posiłkiem, po kontakcie z osobą chorą lub potencjalnie zakażoną. Przy tym należy unikać dotykania twarzy (przede wszystkim okolic oczu i ust).
Szczepionki na HAdV zostały opracowane, jednak nie są powszechnie dostępne. Na świecie wykorzystuje się je wyłącznie w środowiskach, w których znajduje się duże nagromadzenie osób narażonych na zakażenia. Jeszcze w XX w. w USA prowadzono rutynowe szczepienia rekrutów wojskowych. Obecnie podobne działania nie należą do częstych praktyk.
Temat szczepień i adenowirusów jest bardzo ciekawy – patogeny wykorzystuje się przy opracowywaniu najnowszych szczepionek, m.in. na koronawirusy, HCV czy HPV.
Tutaj także najważniejsze są działania profilaktyczne – edukacja pacjentów, dzieci, seniorów oraz dbałość o czystość pomieszczeń. Pomimo że HAdV cechują się wysoką odpornością na czynniki środowiskowe, to w oczyszczaniu powierzchni najlepiej sprawdzają się środki czystości na bazie alkoholu (>70%). Odkażenie powierzchni pozwala skutecznie ograniczać ryzyko.
Konsultacja merytoryczna: lek. Ireneusz Markowski
Dyrektor Medyczny POLMED
Informacja:
Artykuły opublikowane na stronie POLMED Zdrowie, nie pełnią funkcji konsultacji medycznej ani nie wyrażają opinii specjalistów i lekarzy. Prezentowane treści stanowią ogólne wskazówki i nie mogą być traktowane jako wyznacznik przy podejmowaniu decyzji dotyczących modyfikacji diety lub terapii, nawyków lub określaniu zmiany dawkowania leków oraz innych substancji leczniczych. Przed podjęciem działań, które mogą wpłynąć na Twoje życie, zdrowie lub samopoczucie, skonsultuj się z lekarzem lub specjalistą.
Wydawca nie ponosi odpowiedzialności za ewentualne konsekwencje, wynikające z wykorzystania porad i informacji zawartych na stronie, bez wcześniejszej konsultacji z profesjonalistą.
Od wielu lat obserwujemy globalny trend do zwiększania długowieczności starszych osób. Podeszły wiek osiąga coraz więcej ludzi. Jama ustna może być postrzegana jako lustro stanu zdrowia osób w starszym wieku. Najczęściej stan zdrowia jamy ustnej determinują jakość i styl życia pacjenta, jak również jego wykształcenie. U osób w podeszłym wieku, w związku z fizjologicznymi procesami starzenia się organizmu, w jamie ustnej możemy zaobserwować starcie zębów ok. 30 mikrometrów rocznie jak również recesje dziąsłowe i obniżenie kości wyrostka zębodołowego.
Plamki, błyski, paproszki czy muszki pojawiające się przed oczami przeważnie są zupełnie niegroźne, ale czasami mogą świadczyć o poważnej chorobie. Jakie są przyczyny występowania zmian w polu widzenia i czy da się je wyleczyć? Kiedy warto te objawy skonsultować z lekarzem?
Krztusiec to ostra, bakteryjna choroba zakaźna układu oddechowego, która charakteryzuje się między innymi napadami silnego kaszlu. Choć chorobie można zapobiegać dzięki szczepieniom, w ostatnich latach dochodzi do wyraźnego wzrostu zachorowalności, zwłaszcza wśród osób dorosłych. Wyjaśniamy. jak można zarazić się krztuścem i kto powinien poddać się szczepieniom ochronnym.
Krwotoki z nosa są powszechne – bez względu na wiek i płeć. Mogą być wynikiem urazu, lub stanu chorobowego. Jakie są inne przyczyny? Co zrobić w razie krwawienia? Kiedy krwotoki powinno się skonsultować z lekarzem?
