Hormon wzrostu (somatotropina, GH) – funkcja, normy, badanie i zaburzenia wydzielania

Z tego artykułu dowiesz się:

• Czym jest hormon wzrostu i jak działa w organizmie?
• Normy hormonu wzrostu
• Badanie hormonu wzrostu – jak naprawdę ocenia się jego poziom?
• Niedobór hormonu wzrostu – przyczyny i objawy
• Nadmiar hormonu wzrostu – gigantyzm i akromegalia
• Hormon wzrostu w sporcie, odchudzaniu i „anti-aging”
• Jak naturalnie wspierać prawidłowe wydzielanie hormonu wzrostu?
• Hormon wzrostu – najczęściej zadawane pytania

Czym jest hormon wzrostu i jak działa w organizmie?

Hormon wzrostu to hormon peptydowy (białkowy), który przez swoiste receptory oddziałuje na niemal wszystkie tkanki. W okresie rozwojowym stymuluje wzrost kości długich i przyrost masy ciała. U osób dorosłych wpływa na ilość tkanki tłuszczowej i mięśniowej, gęstość mineralną kości oraz procesy metaboliczne.

Produkcja i uwalnianie hormonu zachodzą w komórkach somatotropowych przedniego płata przysadki mózgowej, która kontroluje również pracę tarczycy, nadnerczy i gonad. Jej uszkodzenie zwykle zaburza wydzielanie kilku hormonów jednocześnie, a nie tylko jednego.

Pulsacyjne wydzielanie GH – dlaczego najwięcej hormonu jest w nocy?

Przysadka uwalnia hormon pulsacyjnie – od kilku do kilkunastu wyrzutów na dobę, a między nimi jego stężenie spada niemal do zera. Największy i najbardziej powtarzalny wyrzut następuje podczas pierwszego epizodu snu głębokiego (wolnofalowego). Podwzgórze silnie pobudza wtedy przysadkę, a zarazem osłabia sygnały hamujące wydzielanie GH.

Oś podwzgórze–przysadka–IGF-1 i pośrednie działanie GH

Podwzgórze steruje przysadką za pomocą dwóch neurohormonów: somatoliberyna (GHRH) pobudza wydzielanie GH, a somatostatyna je hamuje. Wydzielanie pobudza także grelina – hormon produkowany głównie w żołądku, sygnalizujący m.in. głód.

Uwolniony hormon wzrostu działa na tkanki dwojako. Część efektów powstaje bezpośrednio, ale większość – za pośrednictwem insulinopodobnego czynnika wzrostu typu 1 (IGF-1). To właśnie IGF-1, wytwarzany przez wątrobę i inne tkanki pod wpływem GH, w dużej mierze odpowiada za wzrost kości i tkanek oraz podziały komórek. Gdy stężenie GH i IGF-1 dostatecznie wzrośnie, organizm ogranicza dalsze wydzielanie GH.

Główne funkcje hormonu wzrostu u dorosłych

U dorosłych, po zakończeniu wzrastania, hormon wzrostu wpływa m.in. na:

• skład ciała – sprzyja utrzymaniu beztłuszczowej masy ciała oraz redukcji tkanki tłuszczowej;
• gospodarkę węglowodanową – działa antagonistycznie wobec insuliny, wpływając na metabolizm węglowodanów (ogranicza wychwyt glukozy przez tkanki i pobudza jej produkcję w wątrobie);
• układ kostny – wspiera mineralizację i utrzymanie właściwej gęstości kości.

Pojedynczego oznaczenia GH nie da się ocenić przez proste porównanie z zakresem referencyjnym. Wpływa na nie wiele zmiennych: wiek, płeć, BMI, faza cyklu, poziom estrogenów (w tym antykoncepcja i terapia hormonalna), a nawet stres czy posiłek tuż przed pobraniem.

Orientacyjne normy GH u dzieci i dorosłych

• U zdrowej osoby dorosłej wynik uzyskany w ciągu dnia jest bardzo niski – często poniżej 1 µg/l, a między wyrzutami bywa nieoznaczalny standardowymi metodami.
• U zdrowych dzieci wydzielanie jest znacznie intensywniejsze i osiąga szczyt w okresie dojrzewania, gdy pod wpływem hormonów płciowych wyrzuty GH stają się częstsze i wyższe, napędzając skok wzrostowy. Dlatego u dzieci wynik odnosi się dodatkowo do norm właściwych dla danego etapu rozwoju.

Dlaczego pojedynczy pomiar GH jest niemiarodajny?

Ze względu na pulsacyjne wydzielanie jednorazowe oznaczenie ma znikomą wartość diagnostyczną – niski wynik bywa normą w fazie między wyrzutami, a wysoki jedynie odzwierciedleniem chwilowego szczytu pulsacji.

IGF-1 jako wiarygodniejszy wskaźnik aktywności hormonu wzrostu

Aby ominąć problem dobowych wahań GH, w diagnostyce oznacza się stężenie IGF-1. Insulinopodobny czynnik wzrostu krąży głównie związany z białkami transportującymi (IGFBP), dzięki czemu jego poziom zmienia się znacznie wolniej niż stężenie GH. Dlatego lepiej odzwierciedla całkowite wydzielanie hormonu wzrostu.

Badanie hormonu wzrostu – jak naprawdę ocenia się jego poziom?

Precyzyjna diagnostyka opiera się na oznaczeniu IGF-1 oraz testach dynamicznych, które oceniają odpowiedź przysadki na podany bodziec – stymulujący lub hamujący.

Wskazania do badania hormonu wzrostu (diagnostyki dynamicznej)

Testy dynamiczne wykonuje się tylko przy podejrzeniu choroby i wtedy, gdy ich wynik realnie wpłynie na dalsze postępowanie. Wskazaniami są m.in.:

• u dorosłych przebyte guzy, operacje neurochirurgiczne lub radioterapia okolicy podwzgórzowo-przysadkowej, urazy czaszkowo-mózgowe oraz współistniejące niedobory innych hormonów tropowych;
• u dzieci utrwalona niskorosłość oraz nagłe zwolnienie tempa wzrastania na siatkach centylowych.

Jak przygotować się do badania?

Aby prawidłowo wykonać badanie, należy zgłosić się rano, na czczo i po przespanej nocy. Stres i nagły wysiłek mogą zafałszować wynik. Warto wcześniej poinformować lekarza o przyjmowanych lekach i chorobach przewlekłych, ponieważ niektóre z nich (np. choroby tarczycy czy stosowanie estrogenów) mogą wpływać na wynik.

Pomiar GH na czczo i oznaczenie IGF-1

Wstępnym krokiem jest oznaczenie IGF-1 a niekiedy również stężenie GH z porannej krwi. U pacjentów z rozległym, udokumentowanym uszkodzeniem przysadki wyniki bywają skrajnie niskie, a obraz kliniczny na tyle jednoznaczny, że testy stymulacyjne stają się zbędne. W pozostałych przypadkach są one punktem wyjścia do dalszej diagnostyki – tym bardziej że prawidłowy poziom IGF-1 nie wyklucza niedoboru GH u dorosłych. Dlatego o rozpoznaniu decydują testy stymulacyjne.

Testy stymulacyjne (z insuliną, glukagonem, argininą, klonidyną)

Test stymulacyjny polega na podaniu substancji wywołującej u zdrowego człowieka silny wyrzut GH i seryjnym pobieraniu krwi, by uchwycić szczyt wydzielniczy.

• Test tolerancji insuliny (ITT) – stymulacja wywołuje kontrolowaną hipoglikemię, silnie pobudzającą przysadkę.
• Test z glukagonem – bezpieczniejsza i coraz powszechniejsza alternatywa dla ITT u dorosłych.
• Testy z argininą lub klonidyną – stosowane głównie w diagnostyce pediatrycznej.
• Test z macymoreliną – doustny agonista receptora greliny, podanie doustne zamiast wlewu i mniej pobrań krwi. Bywa stosowany jako alternatywa ITT.

Test hamowania glukozą – diagnostyka nadmiaru GH

Przy podejrzeniu nadmiernej produkcji hormonu stosuje się doustny test obciążenia glukozą (OGTT). U zdrowego człowieka wypicie stężonego roztworu glukozy niemal całkowicie blokuje uwalnianie somatotropiny. Brak spadku GH poniżej określonych progów świadczy o niezależnej od regulacji, chorobowej produkcji hormonu, typowej dla akromegalii. Wynik interpretuje się łącznie ze stężeniem IGF-1, co zwiększa pewność rozpoznania.

Niedobór hormonu wzrostu – przyczyny i objawy

Somatotropinowa niedoczynność przysadki może rozwinąć się na każdym etapie życia, a jej obraz zależy od wieku. U dorosłych głównym skutkiem są niespecyficzne zmiany metabolizmu i pogorszenie samopoczucia, u dzieci – zahamowanie wzrostu. Przyczyny bywają wrodzone lub nabyte (najczęściej związane z chorobami lub leczeniem okolicy przysadki).

Przyczyny niedoboru GH u dzieci i dorosłych

U dorosłych dominują przyczyny nabyte. Do najczęstszych należą:

• łagodne guzy okolicy podwzgórzowo-przysadkowej, powikłania po ich leczeniu operacyjnym lub radioterapii;
• ciężkie urazy głowy;
• stany zapalne;
• naczyniowe uszkodzenia przysadki. 

U dzieci niedobór GH jest natomiast najczęściej izolowany (dotyczy tylko tego hormonu), a jego przyczyny zwykle nie udaje się ustalić – mówimy wtedy o postaci idiopatycznej. Rzadziej odpowiadają za niego wrodzone wady ośrodkowego układu nerwowego lub zaburzenia genetyczne.

Niedobór GH u dorosłych częściej niż u dzieci współistnieje z niedoborem innych hormonów przysadki.

Niskorosłość u dzieci – kiedy podejrzewać niedobór hormonu wzrostu?

Niski wzrost dziecka zwykle nie oznacza choroby – najczęściej wynika z uwarunkowań rodzinnych lub konstytucjonalnego opóźnienia wzrastania. Niepokoić powinien nie sam niski wzrost, lecz wyraźne zwolnienie jego tempa, gdy dziecko zaczyna „wypadać” ze swojego kanału na siatce centylowej. Diagnostyka obejmuje wtedy ocenę tempa wzrastania, oznaczenie IGF-1 oraz radiologiczną ocenę wieku kostnego.

Niedobór hormonu wzrostu jest rzadką przyczyną niskorosłości, ale rozpoznanie go w porę jest kluczowe. Leczenie działa bowiem tylko dopóki chrząstki wzrostowe pozostają otwarte, a decyduje o tym wiek kostny, nie metrykalny – zwykle do 18.-20. roku życia. Dlatego przy pierwszych niepokojących objawach warto jak najwcześniej zgłosić się do endokrynologa.

Niedobór hormonu wzrostu u dorosłych – objawy, których nie wolno bagatelizować

U dorosłych objawy są niespecyficzne, przez co łatwo pomylić je z oznakami starzenia lub przemęczenia. Należą do nich m.in.:

• zmiana składu ciała – przyrost tkanki tłuszczowej (zwłaszcza brzusznej) przy zaniku masy mięśniowej;
• przewlekłe zmęczenie, spadek siły fizycznej i wydolności wysiłkowej;
• pogorszenie profilu lipidowego oraz insulinooporność;
• spadek gęstości mineralnej kości, zwiększający ryzyko osteopenii i osteoporozy;
• obniżenie nastroju, lękliwość i pogorszenie jakości życia.

Nieleczony, długotrwały niedobór GH u dorosłych wiąże się ponadto ze zwiększonym ryzykiem sercowo-naczyniowym – to jeden z ważniejszych powodów, by go rozpoznać i leczyć, a nie bagatelizować jako „objaw wieku”.

Leczenie niedoboru GH (somatropina, program lekowy NFZ)

Podstawą leczenia jest substytucja rekombinowanego ludzkiego hormonu wzrostu (somatropiny, rhGH), wytwarzanego metodami inżynierii genetycznej. Preparat podaje się we wstrzyknięciach podskórnych – codziennie, wieczorem, a od niedawna dostępne są także formy podawane raz w tygodniu, o porównywalnej skuteczności.

• U dorosłych terapia ma odwrócić niekorzystne zmiany metaboliczne, poprawić strukturę kości oraz samopoczucie i jakość życia.
• U dzieci celem leczenia jest poprawa wzrostu ostatecznego.

W Polsce leczenie hormonem wzrostu jest finansowane w ramach programów lekowych NFZ po spełnieniu kryteriów kwalifikacyjnych. U dzieci obejmuje ono m.in. somatotropinową niedoczynność przysadki, zespół Turnera, zespół Pradera-Williego i przewlekłą niewydolność nerek. Odrębny program dotyczy dorosłych z ciężkim, potwierdzonym niedoborem hormonu wzrostu.

Przewlekle wysokie stężenie GH i IGF-1 prowadzi do ciężkich stanów chorobowych, których charakter zależy od tego, czy nadmiar pojawił się przed zakończeniem wzrostu kośćca, czy już po nim. Źródłem nadmiaru jest zwykle łagodny guz przysadki, a nierozpoznana choroba latami uszkadza serce i metabolizm – dlatego tak ważne jest wczesne wykrycie.

Gigantyzm u dzieci – nadmiar GH przed zakończeniem wzrostu kości

Jeśli nadmiar somatotropiny pojawi się przed zarośnięciem chrząstek wzrostowych, dochodzi do gigantyzmu – gwałtownego, patologicznego przyspieszenia wzrostu wzdłużnego. Stan ten wiąże się z ryzykiem obciążenia układu krążenia, przerostu mięśnia sercowego i zaburzeń metabolicznych. U pacjentów z bardzo wczesnym początkiem choroby nadmiar GH często ma podłoże genetyczne.

Akromegalia u dorosłych – zmiany rysów twarzy, dłoni i stóp

U dorosłych, u których nasady kości już się zrosły, nadmiar GH powoduje stopniowy rozrost tkanek miękkich oraz kości dłoni, stóp i twarzoczaszki. Zmiany narastają powoli i bywają niespecyficzne, dlatego przez lata mogą nie wzbudzać podejrzeń.

Gruczolak przysadki jako najczęstsza przyczyna nadmiaru GH

W ponad 95% przypadków przyczyną jest łagodny gruczolak z komórek somatotropowych. Znacznie rzadziej są to guzy wydzielające GHRH lub ektopowe (pozaprzysadkowe) źródła hormonu. Gruczolak nie jest nowotworem złośliwym, ale rosnąc w ciasnej przestrzeni wewnątrzczaszkowej, może uciskać sąsiednie struktury – np. skrzyżowanie nerwów wzrokowych, co powoduje ubytki w polu widzenia.

Leczenie akromegalii – operacja, leki, radioterapia

Postępowaniem pierwszego wyboru jest operacyjne usunięcie gruczolaka. Gdy zabieg jest niemożliwy lub nieskuteczny, wdraża się farmakoterapię. Zastosowanie w leczeniu mają długo działające analogi somatostatyny (dostępne także w postaci doustnej) oraz pegwisomant i agoniści dopaminy. Radioterapię stosuje się wtedy, gdy pozostałe metody okażą się niewystarczające.

Hormon wzrostu w sporcie, odchudzaniu i „anti-aging” – fakty i mity

Wokół hormonu wzrostu wyrósł potężny rynek obietnic – zwiększenie masy mięśniowej, błyskawiczne spalanie tłuszczu i cofanie zegara biologicznego. 

Hormon wzrostu jako „preparat na młodość” – co naprawdę pokazują badania?

Fizjologiczny spadek GH z wiekiem stał się fundamentem marketingu klinik „anti-aging”, jednak u zdrowych seniorów rhGH nie koryguje niedoboru, lecz ingeruje w sprawny układ endokrynny. Badania nie potwierdziły, by odwracał procesy starzenia – udokumentowały natomiast wysokie ryzyko powikłań.

GH bywa reklamowany jako środek „na spalanie tłuszczu”, bo faktycznie nasila rozkład tkanki tłuszczowej. U zdrowych osób realny efekt odchudzający jest jednak niewielki, a spadek masy wynika głównie z utraty wody i zmian w składzie ciała, nie z trwałego ubytku tłuszczu. Do tego rhGH sprzyja insulinooporności, więc ryzyko przewyższa korzyści.

Dlaczego rhGH jest substancją zabronioną w sporcie?

Rekombinowany hormon wzrostu (rhGH) figuruje na liście substancji zakazanych w sporcie wyczynowym, zarówno w zawodach, jak i poza nimi. Decydują o tym przede wszystkim dwa czynniki:

• ryzyko dla zdrowia – niekontrolowane stosowanie grozi poważnymi powikłaniami;
• zasada czystej rywalizacji – rhGH może zmieniać skład ciała i bywa stosowany łącznie z innymi środkami dopingującymi, dlatego jego użycie narusza uczciwość zawodów niezależnie od bezpośredniego wpływu na siłę mięśniową.

Skutki uboczne i ryzyko nielegalnej terapii hormonem wzrostu

Niekontrolowane przyjmowanie rhGH (często z nielegalnych źródeł lub ze sterydami anabolicznymi) jest niebezpieczne. Pacjent nie zna składu, czystości ani dawki preparatu, a terapia odbywa się bez nadzoru lekarza i kontroli badań.

Wiąże się to z ryzykiem m.in.:

• przewlekłych obrzęków i bólów stawowo-mięśniowych (w tym zespołu cieśni nadgarstka);
• ciężkich zaburzeń gospodarki węglowodanowej (insulinooporności, hiperglikemii, jawnej cukrzycy);
• jatrogennej akromegalii wraz z jej powikłaniami sercowo-naczyniowymi (nadciśnieniem tętniczym i kardiomiopatią) – przy długotrwałym stosowaniu dużych dawek.

Jak naturalnie wspierać prawidłowe wydzielanie hormonu wzrostu?

Zdrowy organizm sam reguluje wydzielanie hormonu wzrostu, ale jego naturalny, pulsacyjny rytm można wspierać stylem życia. Nie jest to jednak leczenie niedoboru i w chorobach przysadki nie zastąpi substytucji hormonalnej.

Sen jako kluczowy czynnik wydzielania GH

Skoro najsilniejszy wyrzut przypada na pierwsze godziny snu głębokiego, długość i ciągłość nocnego wypoczynku mają duże znaczenie. Przewlekłe niedosypianie i nieregularne pory snu rozregulowują rytm uwalniania hormonu wzrostu.

Wysiłek fizyczny – trening siłowy i interwałowy

Intensywny wysiłek (zwłaszcza trening siłowy oraz treningi interwałowe) wywołuje przejściowy, fizjologiczny wyrzut hormonu wzrostu – jeden z mechanizmów, dzięki którym ruch wzmacnia mięśnie i kości oraz stymuluje metabolizm.

Dieta, post przerywany i masa ciała

Nadmiar tkanki tłuszczowej tłumi odpowiedź komórek somatotropowych na bodźce stymulujące wydzielanie GH, a jej redukcja częściowo przywraca bardziej fizjologiczny rytm. Krótkie okresy postu (np. przerywanego) chwilowo podnoszą poziom hormonu. Podstawą jest zbilansowana dieta z odpowiednią podażą pełnowartościowego białka – źródła aminokwasów niezbędnych do prawidłowej syntezy białek i hormonów peptydowych.

Stres a poziom hormonu wzrostu

Krótkotrwały bodziec stresowy może chwilowo podnieść poziom somatotropiny. Przewlekły stres, ze stale podwyższonym kortyzolem i wtórnymi zaburzeniami snu, działa odwrotnie – rozregulowuje wydzielanie tego hormonu.

Hormon wzrostu – najczęściej zadawane pytania

Czy hormon wzrostu można brać, żeby urosnąć w dorosłym wieku?

Nie. Po zakończeniu dojrzewania chrząstki wzrostowe w kościach długich trwale zrastają się i kostnieją, więc stosowanie hormonu wzrostu nie zwiększy już wysokości ciała.

Co jeść, żeby zwiększyć poziom hormonu wzrostu?

Nie istnieje żaden konkretny produkt spożywczy ani suplement, który potrafiłby w sposób stały i bezpieczny podnieść stężenie hormonu wzrostu tak, by miało to realne znaczenie dla zdrowia. Zdrowa, zbilansowana dieta z odpowiednią podażą białka wspiera jednak naturalny, prawidłowy rytm jego wydzielania.

Czy niski poziom hormonu wzrostu zawsze oznacza chorobę?

Nie. Pojedynczy niski wynik GH jest częstym zjawiskiem fizjologicznym, wynikającym z pulsacyjnego wydzielania hormonu. O niedoborze można mówić dopiero po ocenie klinicznej oraz wykonaniu odpowiednich testów.