Glista ludzka – objawy, cykl rozwojowy i skuteczne leczenie glistnicy

Z tego artykułu dowiesz się:

• Czym jest glista ludzka?
• Jak można się zarazić glistą ludzką?
• Glista ludzka – objawy
• Glista ludzka – diagnostyka
• Skuteczne leczenie glistnicy
• Jak zapobiegać zakażeniu?

Czym jest glista ludzka?

Glista ludzka to pasożyt, który zasiedla jelito cienkie człowieka – wywołuje glistnicę (w klasyfikacji ICD-10 ma kod B77). Choroba występuje na całym świecie, ale największą częstotliwość infekcji odnotowuje się w regionach o obniżonych standardach higienicznych i wśród osób narażonych na kontakt z zanieczyszczoną wodą i glebą.

Czym jest i jak wygląda glista ludzka (Ascaris lumbricoides)?

• Glista ludzka jest nicieniem.
• Ma wydłużony i cylindryczny kształt.
• Ciało pasożyta ma bladoróżowy lub kremowo-żółtawy kolor, gładką powierzchnię, a jego końce zwężają się stopniowo ku przodowi i tyłowi.
• Długość dorosłych osobników mieści się w zakresie od kilkunastu do nawet kilkudziesięciu centymetrów. Samce są mniejsze i mierzą zwykle 15-25 cm, natomiast samice osiągają nawet 25-40 cm.
• Różnice płciowe są również widoczne w kształcie tylnej części ciała – u samca koniec jest zawinięty ku stronie brzusznej, u samicy pozostaje prosty.
• Glista nie ma haków ani przyssawek (jak np. tasiemiec) – utrzymuje się w jelicie dzięki napięciu mięśniowemu własnego ciała, które stale pracuje przeciw perystaltyce układu pokarmowego człowieka.

Zakażenie glistą ludzką zwykle ma charakter mnogi (w jelicie może żyć wiele pasożytów naraz). W naszym regionie (Polska, Europa) mówi się o przypadkach zakażeń kilkoma lub kilkunastoma dorosłymi osobnikami – stadium zaawansowania infekcji pasożytniczej w tym przypadku związane jest z liczbą zapłodnionych jaj, które dostały się do organizmu nosiciela.

W regionach o wysokiej endemiczności (w Afryce, Azji i Ameryki Południowej) odnotowuje się przypadki poważniejszych chorób pasożytniczych przewodu pokarmowego, w których opisywano zakażenia dziesiątkami glist ludzkich. W Polsce (przy warunkach sanitarnych na wysokim poziomie) podobny scenariusz nie jest niemożliwy, jednak prawdopodobieństwo tak mnogiej infekcji jest bardzo niskie.

Jak można się zarazić glistą ludzką?

Przejdźmy do opisania cyklu rozwojowego glisty ludzkiej.

Samica w ciągu doby potrafi produkować ogromne ilości jaj – szacuje się, że liczba ta może wynosić nawet ponad 200 tysięcy. Po kontakcie z samcem, samice składają zapłodnione jaja. Żeńskie osobniki mogą przechowywać plemniki i wykorzystywać je przez pewien czas po kopulacji. Takie przystosowanie ma zwiększyć szanse na rozmnożenie, przetrwanie i szerzenie się infekcji.

Jaj glisty ludzkiej nie widać gołym okiem. Można zaobserwować je wyłącznie pod mikroskopem. W obrazie widoczne są charakterystyczne różnice między zapłodnionymi i niezapłodnionymi jajami.

• Zapłodnione charakteryzują się owalnym kształtem i ciemniejszą barwą – w ich wnętrzu rozwija się zarodek.
• Niezapłodnione są dłuższe i węższe – nie zawierają zarodka i nie prowadzą do infekcji.

Gdy w organizmie człowieka bytują:

• tylko samice, w próbkach kału można wykryć wyłącznie niezapłodnione jaja;
• samce i samice, w materiale znajdą się zapłodnione i niezapłodnione jaja pasożyta;
• tylko samce, w próbce nie wykrywa się jaj (takie zakażenia są trudne do zdiagnozowania).

W publikacjach analizujących ten temat nie pojawiają się konkretne liczby odnoszące się do częstotliwości poszczególnych rodzajów zakażeń. Po postawionej diagnozie nie określa się konkretnej liczby osobników glisty ludzkiej w organizmie – leczenie prowadzi się od tego w sposób niezależny.

Jaja nie rozwijają się w organizmie gospodarza, ale opuszczają układ pokarmowy wraz z kałem. Mają grubą, wielowarstwową otoczkę, która w środowisku zewnętrznym zabezpiecza je przed wysychaniem i uszkodzeniami. W glebie, przy odpowiedniej wilgotności i temperaturze, wewnątrz jaja formuje się larwa – dopiero w takiej postaci staje się formą zakaźną.

Warunki sprzyjające dalszemu przetrwaniu to temperatura w zakresie 20-30°C, wysoka wilgotność i zacienienie. Rozwój larwy zajmuje około 2 tygodni. Jaja są jednak wrażliwe na skrajne temperatury – wysoka temperatura (powyżej około 60°C) niszczy osłonkę białkową, a niska (w pobliżu -20°C) prowadzi do utraty żywotności zawartości jaja. 

Do infekcji glistą ludzką dochodzi w momencie połknięcia jaj z larwami. Proces ich rozwoju nie jest jednak prosty. Po dostaniu się inwazyjnego jaja do przewodu pokarmowego larwa wydostaje się z osłonki. Nie rozwija się jednak w dorosłego osobnika, a przenika przez ścianę jelita do krwioobiegu, którym przedostaje się najpierw do wątroby, a w dalszej kolejności do płuc. W tkankach płucnych larwa dojrzewa do kolejnej formy rozwojowej. Następnie przemieszcza się do dróg oddechowych, wędruje ku przełykowi i zostaje ponownie połknięta. 

Dopiero „po powrocie” do jelita cienkiego rozpoczyna się etap dojrzewania do postaci dorosłej, która może się rozmnażać – w ten sposób zamyka się koło cyklu rozwojowego. 

Nie ma możliwości bezpośredniego rozprzestrzenienia się infekcji z człowieka na człowieka (nawet jeśli dochodzi do kontaktu z kałem). Jaja glisty ludzkiej po wydaleniu muszą przejść etap rozwojowy, który zachodzi wyłącznie w zewnętrznym środowisku.

W naszym kraju poziom higieny jest wysoki, jednak mimo tego w pewnych przypadkach może dochodzić do kontaktu gleby ze ściekami, w których znajdują się jaja glisty ludzkiej. 

Najczęściej zarażenie glistą ludzką następuje wskutek:

• spożycia surowych i nieumytych owoców i warzyw;
• picia nieprzegotowanej i zanieczyszczonej wody z niekontrolowanych źródeł;
• kontaktu dłoni z ziemią (np. podczas prac rolnych, zabawy) i przeniesienia jej na usta.

Ascaris lumbricoides osiąga dorosłą postać wyłącznie w jelicie człowieka. Pasożyt nie przejdzie pełnego cyklu rozwojowego w układzie pokarmowym zwierzęcia (np. świni, krowy, kota czy psa).

W przypadku świń występuje bardzo zbliżony gatunek pasożyta – Ascaris suum. W literaturze także opisuje się przypadki zarażeń człowieka gatunkiem A. suum, jednak są one rzadko spotykane i nie stanowią tak znaczącego problemu, jak infekcja wywołana A. lumbricoides. 

Przy pasożytach przenoszonych przez psy i koty, nie mówi się o gliście ludzkiej i glistnicy a o toksokarozie – chorobie, która jest wywołana przez larwy glisty psiej (Toxocara canis) lub glisty kociej (Toxocara cati). W przeciwieństwie do Ascaris lumbricoides, oba te pasożyty nie dojrzewają do postaci dorosłej w organizmie człowieka. Toksokaroza ma inny charakter niż glistnica. 

Do zarażenia glistą ludzką dochodzi wyłącznie w sposób opisany powyżej. W tym przypadku zagrożenia nie stanowi spożycie surowego mięsa, droga kropelkowa ani kontakt skóra-skóra.

Objawy zakażenia glistą ludzką można podzielić względem etapów życia pasożyta w organizmie – wędrówki larw oraz bytowania dorosłych osobników w jelicie cienkim.

Dla przypomnienia – po połknięciu jaja larwa glisty wydostaje się w jelicie, przechodzi do naczyń krwionośnych, dociera najpierw do wątroby, a następnie do płuc. Na tym etapie najbardziej aktywny staje się układ odpornościowy i to jego reakcja powoduje różnorodne objawy. W tym czasie u części pacjentów pojawia się:

• kaszel (zwykle suchy),
• uczucie drapania w gardle,
• umiarkowane duszności,
• świsty podczas oddychania,
• niewielki ból w klatce piersiowej,
• stan podgorączkowy,
• spadek masy ciała.

Dolegliwości mogą przypominać chorobę układu oddechowego, jednak są wynikiem reakcji organizmu na przemieszczające się larwy. Czas trwania tego etapu wynosi zwykle kilka do kilkunastu dni.

Początkowe objawy nie zawsze się pojawiają, dlatego zakażenie może pozostawać niezauważone.

Zdarza się, że jeszcze przed rozpoznaniem i leczeniem glisty ludzkiej, pacjenci zgłaszają się z objawami, które niekoniecznie od razu mogą sugerować chorobę pasożytniczą. Układ odpornościowy codziennie dba o zachowywanie równowagi między pracą różnych typów limfocytów (m.in. Th1 i Th2) – obecność pasożyta ją zaburza i przesuwa w stronę odpowiedzi alergicznej typu Th2 oraz IgE. Taki profil sprzyja:

• zwiększonej produkcji eozynofilów,
• nadreaktywności śluzówek,
• pobudzeniu komórek tucznych w skórze i oskrzelach.

Z tego względu u osób zakażonych mogą pojawić się skórne i oddechowe objawy – nasilenie kaszlu, nasilenie stanów zapalnych w obrębie skóry i zaostrzenie symptomów związanych z alergią. Taki związek jest najbardziej widoczny u pacjentów, którzy mają astmę, są alergikami czy zmagają się z atopowym zapaleniem skóry.

Kiedy dochodzi do zasiedlenia jelita cienkiego, u pacjentów pojawiają się objawy ze strony układu trawiennego. Pasożyty mogą prowadzić do niedoborów pokarmowych – pośrednio i bezpośrednio. 

• Pośrednio – zmniejszając apetyt i przyczyniając się do praktykowania przez pacjenta niepełnowartościowej diety;
• Bezpośrednio – pobierając składniki odżywcze z treści pokarmowej (niedożywienie częściej jest konsekwencją zaawansowanych zakażeń i jest bardziej charakterystyczne dla infekcji tasiemcem).

Objawy glistnicy u dzieci i osób dorosłych, które powinny skłonić do konsultacji z lekarzem, to: 

• ból brzucha o zmiennym nasileniu (często w okolicy pępka lub w dolnej części brzucha),
• nudności i wymioty,
• wzdęcia,
• uczucie przelewania lub „przemieszczania” treści w jamie brzusznej,
• „ścisk w żołądku” i utrzymujący się brak chęci do jedzenia,
• luźne stolce lub zaparcia.

Na tym etapie glistnica może trwać miesiącami – także bez objawów lub tylko z bardzo dyskretnymi dolegliwościami. 

Obraz kliniczny pacjenta może ulec zmianie przy dużej liczbie pasożytów w jelicie (przypominamy, że glista ludzka nie namnaża się w organizmie gospodarza, dlatego by doszło do takiego stanu, pacjent musi być narażony na kontakt z dużą liczbą jaj – jednokrotnie lub kilka razy w odstępach czasu). 

Gdy glista ludzka zajmuje znaczną część światła przewodu pokarmowego, może dojść do niedrożności. Dorosłe osobniki mogą kierować się także do dróg żółciowych lub trzustkowych i prowadzić do bólu w prawym podżebrzu, gorączki, żółtaczki i objawów ostrego zapalenia trzustki. To poważne powikłania, które mogą stanowić zagrożenie zdrowia, a nawet życia. Nie dochodzi do nich jednak nagle i w krótkim czasie – tak poważnie rozwinięta glistnica nie występuje bezobjawowo. 

Glista ludzka – diagnostyka

Lekarz może rozpocząć proces diagnostyczny, gdy zgłaszamy się do gabinetu z dolegliwościami, które mogą sugerować chorobę pasożytniczą. Do umówienia wizyty powinny skłonić nas: 

• objawy ze strony układu pokarmowego (opisane powyżej),
• przewlekły ból brzucha o niejasnej przyczynie,
• kaszel utrzymujący się bez cech infekcji bakteryjnej lub wirusowej,
• nieuzasadniona utrata masy ciała,
• zauważenie dorosłego pasożyta w stolcu,
• niedokrwistość lub zmiany skórne o niejasnej przyczynie. 

Warto zaznaczyć, że glisty ludzkie najczęściej nie pojawiają się w stolcu w trakcie przebiegu choroby pasożytniczej (tak jak np. owsiki). Niespodziewanie (w kontekście objawów) do takiej sytuacji może dojść, gdy następuje naturalne zakończenie życia pasożyta (zwykle po upływie kilkunastu miesięcy od zakażenia) lub w przypadku zaawansowanych stadiów choroby. Obecność glisty ludzkiej w kale może być jednak efektem rozpoczęcia leczenia (ten temat szczegółowo opisujemy poniżej). 

Jeśli lekarz widzi wskazania, zleca wykonanie badania mikroskopowego próbki kału na obecność pasożytów. Jedna próbka nie zawsze pozwala na potwierdzenie infekcji. Z tego względu najczęściej zaleca się analizę 3 próbek pobranych w odstępach 1-3 dni. Taki schemat zwiększa szansę wychwycenia obecności jaj. Lekarz może wskazać konieczność ponownego powtórzenia całej procedury po upływie dłuższego okresu (2-4 tygodni). 

Jak pobrać próbkę do badania kału w prawidłowy sposób? 

Należy użyć do tego specjalnego pojemnika ze szpatułką (można nabyć taki za kilka złotych w każdej aptece). Próbkę kału najlepiej jest pobrać z różnych miejsc. Wystarczy niewielka ilość, mieszcząca się na szpatułce. Bardzo ważne jest to, aby materiał nie miał kontaktu z wodą i detergentami – w tym celu można zakupić (także w aptece) specjalną matę, która ułatwi poprawne pobranie próbki. W przypadku konieczności przechowania próbki w domu zaleca się umieszczenie pojemnika w lodówce (bez zamrażania). Badanie nie wymaga przygotowania dietetycznego ani odstawiania leków (poza środkami przeczyszczającymi, które mogą uniemożliwić pobranie materiału).

Czy jest inny sposób na to, by potwierdzić zakażenie glistą ludzką – jakie badania można wykonać? Choć analiza parametrów krwi nie może jednoznacznie potwierdzić choroby, to może dostarczyć wskazówek, które naprowadzą lekarza na kierunek prowadzenia dalszej diagnostyki. Parametry, które mogą sugerować infekcję pasożytniczą to: 

• zwiększona liczba eozynofilów (eozynofilia), 
• podwyższone IgE całkowite, 
• oznaczanie przeciwciał IgG specyficznych dla glisty ludzkiej (anty-Ascaris lumbricoides).

Są to jednak dodatkowe procedury, które wykonuje się obok badania kału na obecność jaj. 

Leczenie glistnicy polega na podawaniu leków przeciwpasożytniczych. Substancje aktywne obecne w lekach prowadzą do „porażenia” układu nerwowego pasożytów i skutkują utratą napięcia mięśniowego. Dzięki temu osobniki zaczynają przesuwać się z treścią pokarmową wskutek naturalnych ruchów perystaltycznych jelit.

Po przyjęciu leków przepisanych przez lekarza obecność w stolcu glisty ludzkiej stanowi swego rodzaju potwierdzenie, że zastosowana terapia działa – tylko w ten sposób pasożyty mogą zostać wydalone z organizmu. Nie należy się obawiać takiego widoku, jednak warto się na niego przygotować. 

W leczeniu zakażenia glistą ludzką najczęściej stosuje się preparaty w pojedynczej dawce. Kuracja nie wymaga długiego podawania leków i cechuje się wysoką skutecznością.

W leczeniu farmakologicznym najczęściej stosuje się albendazol lub mebendazol w dawkach dobranych do pacjenta. 

Po około 2-4 tygodniach od wdrożenia odpowiedniego leczenia warto ponownie wykonać badanie kału. 

Jeśli dojdzie do powikłań, najważniejsze jest wyeliminowanie ich przyczyny (zakażenia glistą ludzką). Dodatkowo w postępowaniu z pacjentami w poważnych stadiach choroby stosuje się metody, które są dobierane indywidualnie (najczęściej jest to leczenie objawowe, w skrajnych przypadkach jest konieczne leczenie chirurgiczne). 

Jak zapobiegać zakażeniu?

Profilaktyka glistnicy ma jeden nadrzędny cel – ograniczenie ryzyka połknięcia jaj pasożyta. Jakie nawyki mogą nam w tym pomóc?

• Mycie rąk wodą z mydłem zawsze przed posiłkami i po kontakcie z ziemią.
• Czyszczenie przestrzeni pod paznokciami (np. specjalną szczoteczką). 
• Dokładne mycie warzyw i owoców (nawet tych, które obieramy ze skórki). 
• Dbanie o higienę w miejscu przygotowywania posiłków (dokładne mycie blatów, desek i obieraczek). 
• Budowanie świadomości u dzieci (wspólne mycie rąk, zwracanie uwagi na niewkładanie palców do ust). 

Leki przeciwpasożytnicze nie służą profilaktyce żadnych zakażeń pasożytniczych, w tym glistnicy. Zgodnie z wiedzą medyczną i zaleceniami producentów leków, nie zaleca się profilaktycznego „odrobaczania” hodowców zwierząt domowych. W razie podejrzenia zakażenia pasożytniczego należy wykonać badanie kału, ponieważ w razie uzyskania wyniku pozytywnego, rodzaj leku i jego dawkowanie ustala się indywidualnie w zależności od gatunku pasożyta, a w przypadku uzyskania wyników negatywnych stosowanie leków nie ma żadnego uzasadnienia.