Infolinia 24/7: 58 775 95 99 / 801 033 200
Słowo „ostracyzm” było używane już w starożytnej Grecji do określania pewnego rodzaju tajnego głosowania. W Atenach istniało prawo, które pozwalało czasowo usunąć z miasta obywatela uznanego za zagrożenie polityczne. W trakcie procedury ostracyzmu nie było ani trybunału, ani obrońców, ani toczącego się procesu. Decyzję podejmowano na podstawie głosów spisywanych na skorupach naczyń – ostrakonach. Gdy liczba głosów za wygnaniem była wystarczająca, obywatel musiał opuścić miasto na 10 lat.
Jak nietrudno się domyślić, współczesny ostracyzm ma inną definicję. Choć w słowniku na próżno szukać informacji o sądzie skorupkowym, czasowym wygnaniu obywatela czy o osobach podejrzanych o dążeniu do tyranii, to jeśli zagłębimy się w to pojęcie, faktycznie możemy znaleźć pewne podobieństwa do okoliczności starożytnego prawa – z jakiegoś powodu pojęcie ostracyzmu współcześnie wciąż pojawia się w kontekście zachowań i interakcji społecznych.
Ostracyzm społeczny odnosi się do relacji międzyludzkich i oznacza celowe ograniczanie kontaktu z daną osobą. Zjawisko może dotyczyć szkoły, miejsca pracy, środowiska towarzyskiego oraz internetowych społeczności.
W relacji dwuosobowej przybiera formę unikania kontaktu lub ignorowania jednej strony przez drugą. W ten sam sposób określa się także wyłączenie pojedynczej jednostki z życia całej grupy. W tym przypadku ostracyzm może wynikać zarówno z nieświadomego wykluczenia, jak i intencjonalnych zachowań.
Wykluczenie społeczne narusza podstawową potrzebę przynależności. Stąd też ofiara ostracyzmu najczęściej doświadcza bardzo silnych reakcji emocjonalnych, które mogą prowadzić do poważnych konsekwencji – nawet wtedy, gdy dla innych osób z otoczenia dana sytuacja wygląda niepozornie.
Ostracyzm szkolny dotyczy środowiska, które intensywnie kształtuje potrzeby społeczne. Dziecko i nastolatek uczą się przynależności, porównują się z rówieśnikami i budują obraz siebie na podstawie reakcji otoczenia. Warto spojrzeć na ostracyzm w szkole jak na zjawisko grupowe, a nie wyłącznie relację między dwiema osobami. W klasie funkcjonują normy i nieformalne role. Grupa chroni spójność, czasem kosztem jednostki.
Psychologia rozwojowa opisuje zjawisko presji konformizmu – silnej tendencji do dopasowania zachowania do oczekiwań większości. U młodszych uczniów presja jest prosta i bezpośrednia. U nastolatków przybiera mniej oczywiste formy.
Odrzucenie często zmienia się w schemat samoobrony grupy. Osoba, która odstaje w oczach rówieśników, może zostać uznana za zagrożenie dla spójnego obrazu klasy. Chodzi o inność w obrębie zachowania, wyglądu, stylu komunikacji, statusu materialnego albo wyników w nauce. Przy tym nie zawsze stoją za tym świadome przekonania.
W ostracyzmie szkolnym dużą wagę ma rola obserwatorów (podobnie jak w innych formach przemocy rówieśniczej). Strach przed utratą własnej pozycji wzmacnia bierność wobec zachowań, które prowadzą do odizolowania konkretnego ucznia. Występuje też efekt rozproszenia odpowiedzialności – im więcej świadków, tym mniejsza szansa na reakcję pojedynczej osoby. U dziecka wykluczanego buduje się wtedy przekonanie, że obojętność otoczenia jest normą.
Osoba dotknięta ostracyzmem doświadcza powtarzalnych sygnałów odrzucenia. Młody człowiek zaczyna przewidywać brak akceptacji i sam wycofuje inicjatywę. W psychologii opisuje się podobny wzorzec nazywany wyuczoną bezradnością – to narastające przekonanie, że podjęty wysiłek nie zmieni dotkliwych konsekwencji (w tym przypadku danej formy wykluczenia z grupy).
Istotny jest także kontekst relacji z dorosłymi. Jeśli nauczyciel nie zauważa wzorca izolacji, bagatelizuje sygnały i nie przeciwdziała krzywdzącym zachowaniom ze strony innych rówieśników, uczeń (ofiara ostracyzmu) może uznać, że szkoła nie jest dla niego bezpiecznym miejscem. Wtedy skutki ostracyzmu przestają być wyłącznie doświadczeniem rówieśniczym i zaczynają dotykać poczucia sprawczości i zaufania do pedagogów.
W dorosłości część osób opisuje skutki szkolnego ostracyzmu jako długotrwały ślad w obrazie poczucia własnej wartości. Nie zawsze prowadzi do zaburzeń klinicznych. Częściej kształtuje wzorce unikania, trzymania dystansu nawet w bliskich relacjach i nadmiernej czujności w społecznych interakcjach.
Ostracyzm w miejscu pracy to zjawisko rozwijające się w środowisku, w którym relacje są powiązane z hierarchią, oceną i formalnymi celami – z tego względu w zespole współpracowników często bywa intencjonalny i może służyć osłabieniu pozycji pracownika bez otwartej konfrontacji.
W ostracyzmie zawodowym zachowania skierowane przeciwko pracownikowi mogą być inicjowane przez przełożonego albo przez grupę współpracowników. W środowisku zawodowym szczególnie widoczna jest społeczna funkcja dostępu do informacji – wiele zespołów planuje swoje działania z założeniem kultury organizacyjnej opartej na współpracy.
Informacje w organizacji to zasoby, które są niezbędne do spełniania obowiązków zawodowych poszczególnych pracowników. Kto kontroluje ich przepływ, kontroluje tempo pracy i często swoją pozycję w zespole. Najczęściej pojawiającym się przejawem wykluczenia będzie właśnie ograniczenie dostępu do niezbędnej wiedzy lub pomijanie w nieformalnych ustaleniach.
Ostracyzm może być elementem szerszych zachowań naruszających dobro pracownika. Nie zawsze przybiera postać mobbingu, ale może stanowić jego część.
W wyniku ostracyzmu u pracownika może pojawić się przewlekły stres. W czasie pracy najczęściej nie doświadczamy jednorazowego traumatycznego wydarzenia, tylko codziennej niepewności, unikania kontaktu wzrokowego, ignorowania próśb i pomijania w ustaleniach.
Co ciekawe, mózg człowieka reaguje na odrzucenie w sposób częściowo zbliżony do reakcji na ból fizyczny. Badania pokazują, że podczas izolacji społecznej aktywują się także obszary związane z przetwarzaniem bólu. Z tego powodu nawet subtelne formy ignorowania potrafią wywołać silny stres. Konsekwencją długotrwałego wykluczania pracownika z interakcji społecznych w środowisku pracy będzie większe ryzyko objawów depresyjnych, zaburzeń lękowych oraz silnego wyczerpania w relacjach społecznych.
Ważnym pojęciem jest także tożsamość zawodowa. Praca nie służy wyłącznie zarabianiu. Dla wielu osób jest źródłem poczucia wartości i sprawczości. W takiej sytuacji łatwo o błędne koło.
Taki schemat utrwala się bez otwartej rozmowy. Niestety odbudowa zaburzonych przekonań wymaga czasu i często wsparcia terapeutycznego, ponieważ utracone poczucie przynależności nie zawsze wraca wraz ze zmianą pracodawcy.
Relacje w przestrzeni cyfrowej opierają się na szybkości reakcji i krótkich komunikatach. To środowisko sprzyja kontaktom, ale też wzmacnia zjawisko wykluczenia, które może przybierać różne formy. Jedną z nich jest właśnie cyberostracyzm, który odnosi się do odrzucenia w społecznościach tworzonych w Internecie (w grach, mediach społecznościowych, na forach i innych platformach, których celem jest gromadzenie się ludzi).
W relacji twarzą w twarz człowiek odczytuje intencję z tonu głosu, postawy, mimiki. W komunikacji internetowej brak odpowiedzi jest wieloznaczny. Może oznaczać brak czasu, ale też celowe unikanie. Mózg dąży do interpretacji i wypełnia lukę niestety negatywnymi założeniami. Co więcej, w przestrzeni internetowej granice odpowiedzialności są rozmyte. Anonimowość i brak bezpośredniego kontaktu osłabiają empatię. U wielu osób wykluczenie innego użytkownika nie budzi poczucia winy, bo nie obserwują jego reakcji emocjonalnej.
Z perspektywy społecznej cyberostracyzm często przyjmuje formę zbiorowej izolacji. Jedna osoba inicjuje pominięcie, a reszta użytkowników milcząco je akceptuje. Tutaj także możemy zauważyć często pojawiający się mechanizm konformizmu – ludzie zakładają, że inni wiedzą więcej, więc dostosowują zachowanie, aby nie ryzykować odrzucenia. W efekcie niezależnie od faktycznej przyczyny ostracyzmu proces izolowania jednej osoby może się nasilać.
Skala zjawiska rośnie, ponieważ coraz większa część relacji przenosi się do Internetu. Grupy zawodowe, znajomości i społeczności, których członkowie dzielą wspólne hobby, funkcjonują w zamkniętych internetowych społecznościach. Wykluczenie z takiej przestrzeni oznacza utratę kanału kontaktu z całym środowiskiem. Dla osób, które są mocno zaangażowane w cyfrowe relacje, doświadczenie tej formy ostracyzmu może nieść za sobą konsekwencje porównywalne z izolacją społeczną w realnym świecie.
Ostracyzm może dotknąć każdego, ale ryzyko zjawiska wzrasta, gdy grupa funkcjonuje w napięciu, stresie lub niepewności.
Najbardziej narażone są osoby, które dopiero wchodzą do nowego środowiska lub nie mają w nim ustalonej pozycji. W pierwszych tygodniach znajomości grupa ustala normy i granice zachowań. Kiedy ktoś odbiega od przyjętego wzorca – przez sposób mówienia, wygląd, poglądy lub temperament – może być postrzegany jako mniej „dopasowany”. To wystarczy, by pojawiły się pierwsze oznaki dystansu, który może objawiać się ignorowaniem.
Ryzyko wykluczenia rośnie również tam, gdzie występuje rywalizacja. W środowisku zawodowym czy akademickim relacje często zależą od ocen, wyników i opinii przełożonych. W takich sytuacjach odsunięcie kogoś z grupy bywa narzędziem utrzymania hierarchii. Osoba, która jest zbyt samodzielna, kompetentna lub po prostu nowa, może zostać pominięta w obiegu informacji.
Grupy tworzą własny kod porozumiewania się. Gdy ktoś się w niego nie wpisuje, może zostać pomijany. Osoba, która mówi zbyt cicho, zbyt głośno, jest bezpośrednia lub powściągliwa, może być błędnie oceniana jako niezaangażowana albo chłodna emocjonalnie. Różnice w ekspresji często prowadzą do błędnych interpretacji, które z czasem utrwalają dystans.
Na końcu tej listy należy wspomnieć o czynnikach indywidualnych. Osoby z niską samooceną lub z historią wcześniejszych odrzuceń będą silniej reagować nawet na subtelne oznaki dystansu – zachowania, które będą interpretowane (słusznie lub nie) jako objawy ostracyzmu, mogą być dla takiej osoby potwierdzeniem jawnego odrzucenia.
Ostracyzm rzadko ma jedną przyczynę. Zazwyczaj wynika z połączenia charakterystyki danej sytuacji, jaka panuje w grupie, pozycji społecznej, a przy tym umiejętności jej budowania oraz indywidualnej wrażliwości. Dlatego omawianie zjawiska i wyjaśnienie, czym jest ostracyzm, zawsze powinno obejmować wszystkie okoliczności.
Wykluczenie społeczne obciąża psychikę, ponieważ człowiek potrzebuje przewidywalnych więzi i sygnałów akceptacji. Gdy ich brakuje, rośnie napięcie i spada poczucie bezpieczeństwa, a z czasem pojawia się stała czujność na reakcje otoczenia. Wiele osób zaczyna analizować własne zachowania i szukać winy w sobie. Taki wzorzec nasila lęk społeczny i obniża poczucie własnej wartości.
W pierwszej kolejności długotrwały ostracyzm może prowadzić do obniżenia nastroju. W skrajnych przypadkach mogą rozwinąć się objawy depresyjne i inne poważne problemy psychiczne. Zwiększa się podatność na poczucie bezradności i świadome rezygnowanie z innych kontaktów społecznych.
Warto obserwować dwa elementy jednocześnie. Pierwszy to powtarzalne zachowania grupy lub pojedynczych osób, które tworzą wzorzec izolowania. Drugi to reakcje osoby narażonej na wykluczenie. Gdy ktoś zaczyna wycofywać się, przestaje inicjować kontakt i z góry zakłada odrzucenie, wówczas nawet subtelne sygnały z otoczenia nabierają większej wagi.
Nie wszystkie podobne do siebie zachowania będą oznaczać ostracyzm. Ważniejszy jest (wspomniany już wcześniej) kontekst całej sytuacji i czas jej trwania.
Wróćmy do tego, czym jest ostracyzm w pracy. Zachowania polegające na celowym izolowaniu jednego pracownika przez innych członków zespołu (np. nieinformowanie o spotkaniach czy pomijanie w grafiku) nie będą tym samym co jednorazowy brak reakcji czy nieodpisanie na maila.
O wykluczeniu pracownika możemy myśleć wtedy, gdy brak reakcji utrzymuje się przez dłuższy okres, dotyczy wielu różnych sytuacji i prowadzi do realnego osłabienia relacji lub odsunięcia od grupy.
Jakie zachowania najczęściej układają się w rozpoznawalny obraz ostracyzmu?
W szkole:
W pracy:
W Internecie:
Po profesjonalne wsparcie zawsze warto sięgać wtedy, kiedy doświadczenia i ich konsekwencje zaczynają wpływać na zdolność do codziennego funkcjonowania w dobrym samopoczuciu (psychicznym i fizycznym). Nie warto zwlekać również wtedy, kiedy nagle odczuwamy duże obciążenie emocjonalne, a sytuacja, w której się znajdujemy, narasta mimo prób rozmowy lub zmiany zachowań.
Sygnały, które powinny skłonić do konsultacji z psychologiem lub psychiatrą, to:
W trudnych sytuacjach najwięcej daje uporządkowanie faktów i dążenie do odzyskania poczucia wpływu na sytuację, w której się znajdujemy.
Warto zacząć od krótkiego usystematyzowania faktów i powtarzalnych zdarzeń z ostatnich tygodni (pomocne może okazać się zapisanie ich na kartce lub w notatniku w telefonie). Należy oddzielić faktyczne obserwacje od osobistych interpretacji. W ten sposób można bazować na faktach, a nie na emocjach. To zmniejsza napięcie i ułatwia planowanie kolejnych kroków.
W doświadczaniu jawnej izolacji dobrze działa oparcie się na jednej bezpiecznej relacji w danym środowisku, nawet jeśli jest neutralna i krótka. Trzeba pamiętać także o tym, by jasno ustalać granice. W pracy dobrze jest trzymać się odgórnie ustalonych zasad i potwierdzać ustalenia na piśmie. Nie trzeba uczestniczyć w każdej rozmowie czy spotkaniu. Wystarczy utrzymać kontakt w zakresie swoich obowiązków. Nie warto się również piętnować w sytuacji, gdy tak właśnie jest. Nie w każdym środowisku kształtują się bardziej prywatne relacje.
I co najważniejsze – jeśli szukamy technik, które pozwolą nam odpowiednio reagować na ostracyzm, chcemy lepiej radzić sobie w codziennych problemach, które są z nim związane i czujemy się przeciążeni, zawsze należy zgłosić się po pomoc do specjalisty. Psycholog oceni sytuację, wskaże najważniejsze punkty, jakim warto się przyjrzeć i pomoże wybrać narzędzia, które w danym przypadku mogą okazać się najskuteczniejsze.
Konsultacja merytoryczna: lek. Ireneusz Markowski
Dyrektor Medyczny POLMED
Informacja:
Artykuły opublikowane na stronie POLMED Zdrowie, nie pełnią funkcji konsultacji medycznej ani nie wyrażają opinii specjalistów i lekarzy. Prezentowane treści stanowią ogólne wskazówki i nie mogą być traktowane jako wyznacznik przy podejmowaniu decyzji dotyczących modyfikacji diety lub terapii, nawyków lub określaniu zmiany dawkowania leków oraz innych substancji leczniczych. Przed podjęciem działań, które mogą wpłynąć na Twoje życie, zdrowie lub samopoczucie, skonsultuj się z lekarzem lub specjalistą.
Wydawca nie ponosi odpowiedzialności za ewentualne konsekwencje, wynikające z wykorzystania porad i informacji zawartych na stronie, bez wcześniejszej konsultacji z profesjonalistą.
Odczuwasz dyskomfort lub uczucie ciała obcego w gardle? Zauważyłeś na migdałkach małe, białe grudki, którym towarzyszy nieprzyjemny zapach z ust? Takie objawy mogą budzić niepokój i wpływać na pewność siebie w codziennych sytuacjach. W wielu przypadkach ich przyczyną są tzw. kamienie migdałkowe – niewielkie złogi tworzące się w kryptach migdałków. Choć problem bywa wstydliwy, jest dobrze poznany i w większości przypadków można go skutecznie leczyć i zapobiegać.
W ostatnich latach coraz częściej słyszymy o zespole Aspergera. Choć syndrom ten powszechnie kojarzony jest głównie z dziećmi, może być diagnozowany także w wieku dorosłym, zarówno u mężczyzn, jak i u kobiet. Czy zespół Aspergera i autyzm to jest to samo? Jakie są przyczyny zespołu Aspergera i jego objawy? Jak wygląda diagnoza zespołu Aspergera i na czym polega jego terapia?
Masz wątpliwości dotyczące ADHD i zmagasz się z rozpowszechnionymi mitami oraz nieporozumieniami? Zastanawiasz się, jak zdobyć wiarygodne informacje, które pomogą Ci lepiej zrozumieć siebie lub swoich bliskich? Ten artykuł jest dla Ciebie – odkryjesz tutaj, jak dorosłe osoby mogą radzić sobie z ADHD i gdzie szukać efektywnego wsparcia. Zapraszamy do lektury, która pomoże zrozumieć wszystkie niejasności.
Alkohol to jedna z najłatwiej dostępnych na całym świecie używek, powszechnie spożywana i akceptowana w większości środowisk, która jednocześnie może być śmiertelną trucizną. Kiedy możemy mówić o uzależnieniu od alkoholu? Kto jest na nie najbardziej narażony? Jakie są objawy i powikłania choroby alkoholowej? Jak wygląda leczenie alkoholizmu?
