Empatia – czym jest, jakie są jej rodzaje i jak wpływa na zdrowie psychiczne?

Z tego artykułu dowiesz się:

• Czym jest empatia?
• Jakie są główne rodzaje empatii?
• Czy empatii można się nauczyć i ją skutecznie rozwijać?
• Brak empatii – o czym może świadczyć i kiedy warto udać się do specjalisty?
• Dlaczego empatia lekarza i personelu medycznego jest kluczowa w procesie leczenia?
• Empatia – najczęściej zadawane pytania

Czym jest empatia?

Empatia to zdolność do rozpoznawania, rozumienia i – w pewnym zakresie – współodczuwania stanów emocjonalnych innych osób. Empatyczne zachowania wiążą się z interpretowaniem słów, ale także mimiki twarzy, tonu głosu czy postawy ciała. 

Empatia jest zdolnością poznawczo-emocjonalną. Ma swoje biologiczne podstawy. W procesach, które umożliwiają nam zrozumienie i współodczuwanie emocji drugiej osoby, uczestniczą różne obszary układu nerwowego związane z przetwarzaniem emocji, uwagą i kontrolą poznawczą.

Empatia ma duży wpływ na relacje międzyludzkie. Osoby empatyczne potrafią aktywnie słuchać i rozumieć, łatwiej jest im spojrzeć na sytuację z punktu widzenia innej osoby i są w stanie lepiej przewidywać jej reakcje. Dzięki temu łatwiej przychodzi im komunikacja z drugim człowiekiem. W kontakcie z pacjentem, partnerem czy współpracownikiem empatia pozwala tworzyć relacje oparte na zrozumieniu.

Współczucie a empatia

Empatia to umiejętność, która bywa mylona ze współczuciem. To nie to samo.

• Współczucie odnosi się do reakcji na cierpienie drugiej osoby. Zawiera element troski lub smutku i chęci udzielenia wsparcia. Jest emocją ukierunkowaną na cudzy dyskomfort. Poza zrozumieniem zawiera gotowość do niesienia pomocy.
• Zdolność empatii dotyczy negatywnych odczuć, ale też tych, które są pozytywne. Umożliwia wczucie się w stan drugiej osoby, niezależnie od tego, czy doświadcza ona radości, frustracji, lęku czy ekscytacji. Polega przede wszystkim na dostrzeganiu cudzych przeżyć. 

Współczucie koncentruje się na cierpieniu i często wywołuje silne zaangażowanie. Empatia staje się reakcją związaną ze zrozumieniem stanu drugiej osoby i nie zawsze wiąże się z przejęciem jej odczuć.

Nadmierne współczucie, bez odpowiedniego zrozumienia własnych emocji, może prowadzić do przeciążenia psychicznego. Empatia sprzyja bardziej świadomym reakcjom na cudze (nawet te negatywne) przeżycia. 

Empatia jest umiejętnością/cechą, którą można podzielić na różne rodzaje. Najczęściej opisuje się empatię emocjonalną, poznawczą oraz troskę empatyczną.

Empatia emocjonalna (afektywna)

Emocjonalna empatia, nazywana również empatią afektywną, odnosi się do zdolności automatycznego (naturalnego) współodczuwania emocji innych osób. W tym rodzaju empatii jest kluczowe to, że u osoby empatycznej cały mechanizm przebiega w sposób nieświadomy, a jego przejawem są również reakcje fizjologiczne.

Widok osoby odczuwającej ból może powodować napięcie mięśni, dyskomfort lub uczucie niepokoju. Kontakt z czyjąś radością może być źródłem spontanicznego uśmiechu i poprawy nastroju.

Empatia emocjonalna sprzyja szybkiemu reagowaniu w sytuacjach społecznych. Ułatwia tworzenie więzi i budowanie poczucia bliskości, ale jednocześnie może prowadzić do przeciążenia i zwiększonej podatności na stres (zwłaszcza gdy faktycznie w dużej mierze reakcje pojawiają się nieświadomie).

Z predyspozycjami do emocjonalnej empatii warto pracować. Świadomość negatywnych aspektów przejmowania na siebie uczuć innych ludzi, częściowo może pomóc tego unikać. 

Empatia poznawcza

Poznawcza empatia odnosi się do zdolności intelektualnego dostrzegania perspektywy drugiej osoby, analizowania motywów i interpretowania jej stanu psychicznego. W tym przypadku następuje świadome „wejście w cudzy punkt widzenia”, bez konieczności przeżywania tych samych emocji. Wystarczy samo zrozumienie. To bardziej proces myślowy niż emocjonalny.

W literaturze empatię poznawczą łączy się z pojęciem teorii umysłu. „Teoria umysłu” opiera się na zdolności do zrozumienia, że inni ludzie mają własne myśli, przekonania i intencje, które mogą być inne niż nasze. Przy tym typie empatii korzysta się właśnie z tej umiejętności. 

Lekarz nie musi odczuwać tego samego lęku co pacjent. Wystarczy sama świadomość tego, że ktoś w obliczu choroby obawia się diagnozy i dlatego może zadawać więcej pytań, być zestresowany albo niepewny. Przejawem poznawczej empatii może być to, że specjalista będzie cierpliwy, zacznie dokładnie przedstawiać nawet pozornie błache informacje lub da pacjentowi czas.

Ten typ empatii ma ogromne znaczenie wszędzie tam, gdzie potrzebne jest trzeźwe myślenie i jednoczesne postrzeganie sytuacji z perspektywy innej osoby. Pozwala rozumieć cudze stany psychiczne i w pewnym sensie obiektywnie je interpretować, ale bez nadmiernego angażowania w ten proces swoich emocji.

Troska empatyczna (kompasja)

Troska empatyczna to ten element empatii, który prowadzi do działania. Różnica jest subtelna, ale ważna. Empatia pozwala zauważyć i pojąć cudze przeżycia, a troska empatyczna dodaje do tego motywację do reakcji. To może być pomoc, obecność, wysłuchanie, okazanie zrozumienia albo konkretna forma wsparcia.

Troska empatyczna jest mniej obciążająca niż sama empatia. Mechanizm tego zjawiska polega na przesunięciu uwagi z własnych reakcji na konstruktywne działanie. Zamiast koncentrować się na osobistym napięciu wywołanym cudzymi odczuciami, osoba kieruje energię na formy wsparcia. W ten sposób zmniejsza podatność na przeciążenie emocjonalne.

Kompasja sprzyja budowaniu zaufania, wzmacnia poczucie bezpieczeństwa i zwiększa gotowość do zachowań prospołecznych. Jej obecność jest widoczna w bliskich relacjach (rodzic-dziecko, partnerzy) oraz zawodach opartych na bezpośredniej pracy z drugim człowiekiem.

Czy empatii można się nauczyć i jak ją skutecznie rozwijać?

Empatia przez długi czas była traktowana jako względnie stała cecha osobowości. Obecnie wiemy jednak, że zdolności empatyczne podlegają zmianom. Możemy rozwinąć tę umiejętność, a nawet nauczyć się jej od podstaw. Wynika to z neuroplastyczności – właściwości mózgu polegającej na tworzeniu nowych połączeń nerwowych w odpowiedzi na doświadczenia, trening i powtarzalne aktywności.

Sposób reagowania, rozpoznawania i współodczuwania emocji innych ludzi nie jest raz na zawsze ustalony.

Rozwój empatii rozpoczyna się bardzo wcześnie. Już we wczesnym dzieciństwie obserwuje się reakcje przypominające emocjonalną empatię (np. płacz dziecka w wieku niemowlęcym, które słyszy płacz innego malucha czy śmiech w odpowiedzi na uśmiech rodzica). W kolejnych etapach dojrzewania powoli kształtuje się zdolność do rozumienia punktu widzenia innych ludzi, a następnie bardziej złożone formy regulowania własnych emocji.

Na tempo, jakość i stopień budowania poziomu empatii wpływa środowisko wychowawcze, sposób komunikowania się w rodzinie oraz doświadczenia społeczne. 

Nie oznacza to jednak, że dorosły człowiek pozostaje „skazany” na poziom empatii ukształtowany w dzieciństwie. Badania wskazują, że można nad nią pracować poprzez ćwiczenie określonych umiejętności. 

Rozwijanie empatii wymaga:

• pracy nad uważnością – zdolności kierowania uwagi na bieżące doświadczenie bez automatycznego oceniania. Sprzyja lepszemu rozpoznawaniu własnych emocji i warunkuje zrozumienie ich u kogoś innego. Osoba, która potrafi nazwać swoje odczucia, łatwiej identyfikuje podobne sygnały u swoich rozmówców; 
• mentalizacji – umiejętności interpretowania własnych i cudzych zachowań jako przejawów konkretnych stanów psychicznych. Jak ją rozwijać? Warto wyrobić sobie nawyk zadawania sobie pytań dotyczących przyczyn/powodów zachowań osób ze swojego środowiska (np. „Co ta osoba może teraz czuć?”, „Jakie przekonania mogą stać za jej reakcją?”, „Czy istnieje inne wyjaśnienie tej sytuacji?”).

Taki proces zmniejsza tendencję do pochopnych ocen innych, pomaga lepiej zrozumieć ich perspektywę i wzmacnia empatię poznawczą. Aby jednak ćwiczyć rozwój mentalizacji, najpierw trzeba wykształcić u siebie uważność – tylko w ten sposób jesteśmy w stanie dostrzec uczucia i myśli towarzyszące innej osobie;

• umiejętności kontrolowania swoich emocji – to część rozwoju osobistego, która jest przydatna nie tylko w kształtowaniu empatii u człowieka. Pozwala unikać konfliktów, łagodzić je i utrzymać kontakt z drugą osobą nawet w sytuacjach, które są dla nas trudne. Gdy własne pobudzenie jest zbyt silne, uwaga naturalnie przesuwa się na wewnętrzny dyskomfort. W takim stanie maleje zdolność do uważnego słuchania i trafnej interpretacji sygnałów społecznych. Regulacja emocji nie polega na ich tłumieniu. Opiera się na rozpoznaniu stanu, jego nazwaniu oraz odpowiednim dobraniu sposobu swojej reakcji.

Zróżnicowanie poziomu empatii w kontekście całego społeczeństwa jest naturalnym zjawiskiem. Ludzie różnią się temperamentem, sposobem reagowania na różne sytuacje oraz preferencjami interpersonalnymi. Wiąże się to z tym, że niższy poziom empatii nie zawsze może świadczyć o zaburzeniu.

Stres, przemęczenie i silne napięcie mogą czasowo ograniczać zdolność wczuwania się w cudze przeżycia, ponieważ organizm koncentruje się na radzeniu sobie z własnym obciążeniem.

Warto jednak wiedzieć, że trwale obniżona empatia jest obserwowana w części zaburzeń osobowości, w depresji, wypaleniu zawodowym oraz po przeżytej traumie.

Często pochopnie takie cechy przypisuje się również pacjentom w spektrum autyzmu. U części osób z ASD trudności dotyczą głównie dostrzegania sytuacji innej osoby. Osoby w spektrum mogą odczuwać bardzo intensywne emocje, ale mają większy problem z odczytywaniem społecznych sygnałów, kontekstu wypowiedzi czy niejednoznacznych intencji.

Czy jeśli dostrzegamy u siebie lub swoich bliskich brak empatii, to powinniśmy zgłosić się do psychologa?

Niepokój powinny budzić powtarzalne konflikty wynikające z niezrozumienia reakcji innych osób, trudność w utrzymaniu bliskich relacji, nieadekwatne reakcje emocjonalne, impulsywność oraz poczucie izolacji.

Konsultacja z psychologiem lub psychiatrą jest zasadna, gdy problemy utrudniają życie społeczne lub zawodowe. Obniżony poziom empatii może być objawem, jednak sam w sobie nie jest „chorobą”.

Dlaczego empatia lekarza i personelu medycznego jest kluczowa w procesie leczenia?

Postawa empatyczna u pracowników medycznych sprzyja poczuciu bezpieczeństwa.

Jeśli pacjent czuje się wysłuchany i zrozumiany, chętniej udziela dokładnych odpowiedzi, zadaje dodatkowe pytania i ujawnia ważne szczegóły dotyczące objawów. To zwiększa trafność wywiadu oraz ułatwia proces diagnostyczny.

Przy tym nawiązanie relacji, która od początku jest oparta na zaufaniu, wzmacnia przestrzeganie zaleceń terapeutycznych – m.in. regularność przyjmowania leków, wykonywanie badań kontrolnych czy wprowadzanie zmian w stylu życia.

Empatia – najczęściej zadawane pytania

Czy wysoka empatia może być szkodliwa?

Niestety tak. Nadmierna reaktywność emocjonalna (hiperempatia) jest związana z większym narażeniem na przeciążenie psychiczne, trudności w oddzielaniu cudzych emocji od własnych i większą podatnością na stres.

Jakie są objawy braku empatii u dorosłych?

Najczęściej obserwuje się brak zaangażowania, obojętność wobec cudzych emocji oraz częste konflikty interpersonalne.

Czy empatia jest dziedziczna?

Częściowo tak, jednak wiele zależy od czynników środowiskowych – m.in. sposobu wychowania czy życiowych doświadczeń.

Jak rozmawiać z osobą, która nie wykazuje empatii?

Najważniejsze jest otwarte komunikowanie swoich odczuć i jasne formułowanie oczekiwań. Paradoksalnie w tym przypadku może pomóc wykorzystanie własnych umiejętności empatycznych.

Czym różni się empatia od asertywności?

Empatia dotyczy trafnego interpretowania cudzych odczuć, natomiast asertywność odnosi się do wyrażania własnych potrzeb i granic z poszanowaniem innych.

Podsumowanie

Empatia pomaga rozumieć uczucia innych osób, trafniej reagować na ich emocje i budować trwałe relacje. Nie jest jednak cechą niezmienną. Określony poziom empatii może się zwiększać lub obniżać pod wpływem doświadczeń życiowych, stresu, kondycji psychicznej oraz rozwoju osobistego. 

Warto nad nią pracować. Dzięki empatii możemy poprawić uważność wobec naszych najbliższych, zdolność interpretowania perspektywy innych osób oraz regulację własnych emocji.