Mizofonia – objawy, przyczyny i skuteczne metody leczenia nadwrażliwości na dźwięki

Z tego artykułu dowiesz się:

• Co to jest mizofonia?
• Najczęstsze bodźce wyzwalające i objawy
• Czynniki ryzyka i współchorobowości
• Diagnostyka i skale oceny nasilenia
• Leczenie i strategie postępowania
• Jak radzić sobie na co dzień?
• Kiedy zgłosić się do specjalisty? Objawy alarmowe

Co to jest mizofonia i czym różni się od nadwrażliwości słuchowej?

Mizofonia to zaburzenie, w którym u danej osoby pojawia się silna, negatywna reakcja na określone dźwięki (triggery). Najczęściej są to odgłosy obecne w codziennym otoczeniu – tykanie zegara, samochody za oknem, mlaskanie, stukanie paznokciami czy nawet przełykanie śliny lub szuranie butami.

Dyskomfort pojawiający się u mizofoników nie wynika z głośności triggera. Problem dotyczy samego charakteru bodźca i tego, w jaki sposób odbiera go układ nerwowy konkretnej osoby – ten sam dźwięk może wywoływać skrajnie inne odczucia u różnych osób cierpiących na mizofonię. 

W publikacjach, które skupiają się na szczegółowym omówieniu tego, czym jest mizofonia, zazwyczaj pojawia się kilka takich samych zachowań/reakcji, które towarzyszą osobom ze stwierdzonym zaburzeniem.

Powtarzające się objawy mizofonii:

1. Silne napięcie emocjonalne od razu w chwili narażenia na trigger:

• pierwsze objawy i reakcje na odgłosy zwykle pojawiają się natychmiast;
• dźwięk wywołuje wyraźny dyskomfort – zazwyczaj jest to złość lub narastająca irytacja, czasem połączona z poczuciem naruszenia przestrzeni osobistej (to ważne w kontekście odczuć związanych z dźwiękami wydawanymi przez innych ludzi z otoczenia).

Warto tutaj zauważyć, że reakcja nie jest wynikiem świadomej oceny sytuacji, ale zwykle jest niekontrolowaną odpowiedzią organizmu;

2. Trudności z przetwarzaniem informacji słuchowych:

• mózg nadmiernie reaguje na dźwięk;
• układ nerwowy zbyt mocno koncentruje się na wybranym odgłosie, przez co osoba z mizofonią ma wrażenie, że bodziec „przebija się” przez wszystkie inne.

Trudno wtedy wrócić do przerwanej czynności albo podtrzymać rozmowę, bo uwaga skupia się wyłącznie na określonym dźwięku;

3. Objawy somatyczne (fizyczne):

• to część reakcji stresowej – może pojawić się szybszy oddech, spięcie mięśni lub nagłe poczucie pobudzenia;
• mizofonik może zachowywać się tak, jakby był mocno zestresowany lub chciał zareagować na zagrożenie (mimo tego, że w otoczeniu nie ma realnego niebezpieczeństwa).

Takie doświadczenie może być bardzo męczące, ponieważ trudno je ograniczyć wyłącznie racjonalnym myśleniem;

4. Skutki w relacjach z innymi:

• mizofonia może prowadzić do wycofania się z życia społecznego – pacjent może świadomie rezygnować z uczestniczenia w spotkaniach, podczas których mogą pojawiać się drażniące odgłosy;
• co więcej (w odniesieniu do pierwszego punktu i często pojawiającego się wrażenia naruszania osobistej przestrzeni), drażniące dźwięki wydawane przez ludzi mogą być źródłem konfliktów – mizofonik może odbierać je jako swego rodzaju atak. 

W opisach różnych objawów związanych z negatywnym reagowaniem na bodźce słuchowe stosuje się jednak szersze pojęcie. Wszystkie zaburzenia ogólnie klasyfikuje się jako obniżoną tolerancję na dźwięki. W tej grupie znajdują się:

• nadwrażliwość słuchowa, 
• mizofonia, 
• fonofobia. 

Ważne, by wiedzieć, że powyższych pojęć nie można stosować zamiennie. Wszystkie mają związek z negatywną reakcją na bodźce akustyczne i można zaliczyć je do zaburzeń percepcji słuchowej, ale w szczegółowych charakterystykach wskazuje się cechy, które są specyficzne dla każdego z nich. 

• Nadwrażliwość na dźwięki dotyczy większego wyczulenia na głośność i natężenie dźwięków.
• Fonofobia wiąże się z lękiem/strachem przed określonym dźwiękiem lub nawet przewidywaniem, że ten się pojawi.

Kiedy pacjenci opisują swoje objawy mizofonii, w rozmowach często pojawiają się bardzo konkretne przykłady i szczegółowe opisy sytuacji, które wiążą się z dyskomfortem.

• „Nie mogę jeść z rodziną przy stole”.
• „Bardzo irytuje mnie mlaskanie”.
• „Dźwięk trąbienia samochodu wyprowadza mnie z równowagi”. 
• „Muszę zamykać drzwi, gdy pralka głośno wiruje”.

Przyczyny i objawy mizofonii mogą być bardzo różne, jednak biorąc pod uwagę najczęściej pojawiające się opisy przypadków, można stworzyć listę najpowszechniejszych dźwięków odbieranych jako nieprzyjemne. 

Odgłosy wydawane przez ludzi, związane z jedzeniem i oddychaniem:

• mlaskanie, przeżuwanie, chrupanie,
• siorbanie, głośne picie,
• pociąganie nosem, kaszlenie, kichanie, 
• głośne oddychanie, wzdychanie,
• dźwięki przełykania.

Odgłosy przedmiotów i otoczenia (najczęściej są to powtarzalne dźwięki): 

• tykanie zegara,
• klikanie długopisem,
• pisanie na klawiaturze,
• stukanie paznokciami o blat,
• tupanie nogą podczas siedzenia, 
• przesuwanie krzesła,
• skrzypienie drzwi,
• kapanie wody z kranu, 
• szuranie butami po podłodze.

Mizofonia objawia się reakcją na dźwięki – ale nie tylko. U części osób napięcie może pojawić się już wtedy, gdy widzą sam ruch, który może zapowiadać pojawienie się triggera lub gdy znajdują się w sytuacjach, gdzie prawdopodobieństwo jego wystąpienia jest zwykle wyższe.

Poruszające się usta podczas jedzenia, widok długopisu trzymanego w dłoni albo kołysząca się stopa mogą być odbierane jako sygnały zapowiadające dźwięk, który zwykle wywołuje dyskomfort. Dla mózgu tyle wystarczy do tego, aby wywołać kaskadę objawów nadwrażliwości – nawet jeśli konkretne nieprzyjemne dźwięki jeszcze się nie pojawiły (obraz może być bodźcem równorzędnym z samym odgłosem). 

Czego doświadcza i jak czuje się pacjent z mizofonią, który konfrontuje się z symptomami swojego zaburzenia? Poznaj objawy, które najczęściej towarzyszą mizofonikom w sytuacjach narażenia na niektóre dźwięki.

Typowe reakcje emocjonalne to: 

• napięcie i niepokój,
• silne uczucie stresu, 
• lęk (jednak nie tak silny, jak w fonofobii), 
• poirytowanie,
• narastająca złość, która może prowadzić do agresji słownej,
• poczucie niesprawiedliwości, niezrozumienia i osamotnienia w swoich odczuciach związanych z wrażliwością na dźwięki. 

Mizofonia często prowadzi także do pojawiania się objawów fizycznych (somatycznych). Obok dyskomfortu emocjonalnego, pacjent może zauważać u siebie: 

• przyspieszony oddech, 
• szybsze bicie serca, 
• napięcie mięśni twarzy, karku i barków,
• suchość w ustach,
• drżenie rąk, 
• ucisk w klatce piersiowej i trudności z zaczerpnięciem oddechu, 
• ból głowy. 

Objawy mogą przypominać początki napadu lękowego. Gdy jednak reakcje są naprawdę silne i utrudniają codzienne funkcjonowanie, psychiatra może kierować się w stronę rozszerzenia diagnostyki w kierunku współwystępowania innych zaburzeń z kręgu lękowego lub fobii specyficznych.

Wśród charakterystycznych zachowań warto wymienić również takie, które nie są bezpośrednią reakcją na pewne dźwięki, ale konsekwencją wyborów. U wielu osób rozwija się wzorzec unikania.

Na przykład: 

• jedzenie w samotności, 
• praca w słuchawkach nawet w stosunkowo cichym biurze,
• rezygnowanie ze spotkań towarzyskich bez konkretnych przyczyn.

To dość ogólne sytuacje, a konkretne zachowania będą związane z indywidualną nadwrażliwością i stylem życia osoby z mizofonią. Takie strategie dają krótkotrwałą ulgę, jednak długoterminowo sprzyjają izolacji społecznej.

Podczas pracy nad radzeniem sobie ze swoimi objawami pacjenci uczą się rozpoznawać triggery i reakcje, które są z nimi związane. Świadomość wypracowywanych latami strategii unikania może bardzo ułatwić znalezienie przyczyny i leczenie z wykorzystaniem profesjonalnego wsparcia psychologa. Ten temat rozwijamy poniżej. 

Czynniki ryzyka i współchorobowości

Mizofonia stosunkowo często dotyczy osób, u których wcześniej rozpoznano trudności emocjonalne lub zaburzenia neurorozwojowe. W tej grupie pacjentów podkreśla się silniejsze reakcje na bodźce (codzienne dźwięki).

Objawy podobne do mizofonii opisują osoby z ADHD (zespołem nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi) albo ASD (zaburzeniami ze spektrum autyzmu), które zgłaszają większą wrażliwość na odgłosy obecne w otoczeniu.

Obok mizofonii często rozpoznaje się także zaburzenia lękowe i epizody depresyjne. W części badań opisano również współwystępowanie choroby afektywnej dwubiegunowej oraz objawów zbliżonych do charakterystycznych zachowań i reakcji w OCD (zaburzeniach obsesyjno-kompulsyjnych). W takim obrazie myśli o drażniących dźwiękach łatwo się utrwalają i powracają w kolejnych sytuacjach.

Wskazują na to zachowania, które można skategoryzować właśnie jako objawy obsesyjno-kompulsyjne – są to m.in.: 

• natrętne myśli (w tym przypadku związane z dźwiękami), 
• silne poczucie ulgi po ustaniu triggera,
• unikanie sytuacji kojarzących się z konkretnym odgłosem, 
• poczucie braku kontroli nad tym, że pewne dźwięki wywołują tak silne emocje, 
• późniejsza ocena własnej reakcji jako nieadekwatnej.

Co ciekawe, jedno z narzędzi służących do oceny objawów związanych z mizofonią – Amsterdam Misophonia Scale (A-MISO-S) – powstało jako adaptacja kwestionariusza wykorzystywanego w charakterystyce natężenia objawów OCD.

Wciąż jednoznacznie nie rozstrzygnięto, czy inne zaburzenia mogą być przyczyną mizofonii, czy jednak to długotrwałe zmaganie się z nadwrażliwością na dźwięki i jej konsekwencjami wywołuje wtórne obciążenie psychiczne. Choć spojrzenie z tej perspektywy na objawy i leczenie mizofonii nie wyjaśnia dokładnego źródła problemów, to w pewnym stopniu może pomóc zrozumieć, dlaczego dyskomfort tak bardzo wpływa na codzienne funkcjonowanie osoby, która się z nią zmaga. 

Mimo rosnącej liczby publikacji na temat różnych rodzajów nadwrażliwości na dźwięki, sposób prowadzenia diagnozy mizofonii nie jest opisany w aktualnej wersji ICD ani w DSM-5. Specjaliści w początkowych etapach pracy z osobą zgłaszającą charakterystyczne objawy mogą jednak korzystać z pomocnych narzędzi, które pozwalają im dokładniej sklasyfikować jej stan.

W ocenie mizofonii – objawów i ich wpływu na życie osoby, która się z nimi zmaga – podstawą jest dokładny wywiad, badanie audiologiczne i wykorzystanie skal określających natężenie dolegliwości. 

Psychiatra lub psycholog zawsze pyta o: 

• pierwsze objawy, 
• postęp objawów w czasie,
• szczegółową listę triggerów i sytuacji, w których się pojawiają,
• opis objawów somatycznych i emocjonalnych,
• wpływ problemów na naukę, pracę i relacje z osobami z otoczenia,
• historię urazów i chorób uszu.

W wywiadzie ważna jest również perspektywa bliskich. Rodzina lub partner potrafią opisać unikanie sytuacji związanych z problematycznymi dźwiękami, a także reakcje, które trudno zauważyć samemu pacjentowi.

Choć mizofonia dotyczy przede wszystkim przetwarzania bodźców na poziomie ośrodkowym i emocjonalnym, w procesie diagnostycznym lekarz może zlecić wykonanie badań narządu słuchu. Dodatkowe procedury traktuje się jako element różnicowania mizofonii z innymi problemami ze słuchem. 

W trakcie konsultacji specjalista może posłużyć się jednym z kwestionariuszy, który umożliwia lepiej scharakteryzować objawy pacjenta. 

W części artykułu poświęconej czynnikom ryzyka i współchorobowości wspomnieliśmy o jednym z dostępnych narzędzi – A-MISO-S. To kwestionariusz, który zawiera 6 pytań dotyczących:

1. ilości poświęconego czasu w ciągu dnia na zachowania, które mają niwelować objawy (dotyczy zachowań i myśli);
2. wpływu objawów na funkcjonowanie w domu, w pracy i w relacjach z innymi ludźmi;
3. subiektywnego odbioru charakteru dźwięku;
4. skupiania się na świadomym powstrzymywaniu własnych odczuć; 
5. umiejętności kontrolowania myśli i negatywnych reakcji związanych z triggerami;
6. strategii unikania. 

Na podstawie liczby punktów wyróżnia się pięć poziomów nasilenia zaburzenia. Skala służy głównie specjalistom pracującym z pacjentami, u których podejrzewa się umiarkowaną lub ciężką postać mizofonii.

To tylko przykład jednego z narzędzi, ponieważ na ten moment nie ma jednego uznanego standardu diagnostycznego. Mimo tego określenie stopnia i usystematyzowanie obszarów trudności umożliwia specjalistom lepsze dopasowanie działań w przypadku objawów typowych dla mizofonii – jak leczyć, jakich metod używać i na czym najbardziej się skupiać. 

Leczenie i strategie postępowania

Podejście do terapii mizofonii opiera się na analizie tego, jak pacjent reaguje na dźwięk, jak opisuje napięcie oraz jak zmienia się jego zachowanie w codziennych sytuacjach. Nie zakłada się jednego schematu. Każdy mizofonik funkcjonuje inaczej, dlatego plan postępowania zawsze uwzględnia pracę nad kontrolą jego indywidualnych odczuć i emocji.

W leczeniu wykorzystuje się psychoterapię i techniki z wykorzystaniem dźwięków. Każdy kierunek dotyczy innego obszaru trudności, a tempo postępowania i stawiania kolejnych kroków ustala się zgodnie z potrzebami i możliwościami danej osoby.

• Psychoterapia koncentruje się na emocjach i interpretacji bodźców.
• Terapie dźwiękowe tworzą warunki, w których pacjent może bezpiecznie obserwować swoje reakcje i uczyć się ich kontrolowania. 

Psychoterapia (CBT, ACT), terapia dźwiękiem, TRT

Psychoterapia jest pierwszym narzędziem, które daje pacjentowi poczucie większej kontroli nad własnymi reakcjami.

• Terapia poznawczo-behawioralna (CBT) analizuje sposób interpretowania dźwięków. Terapeuta pomaga zauważyć moment, który poprzedza największą eskalację negatywnych emocji. Pacjent uczy się przerywać impuls, który zwykle prowadzi do wybuchu lub natychmiastowego wycofania się z sytuacji. 
• W terapii akceptacji i zaangażowania (ACT) zwraca się uwagę na stosunek do własnych odczuć. Chodzi o to, aby zauważyć napięcie, ale od razu za nim nie podążać. Osoba z mizofonią pracuje nad tym, by możliwie wcześnie rozpoznawać triggery i kierować uwagę na sygnały z ciała. 

Terapia dźwiękiem jest dodatkowym etapem leczenia. Jej zadaniem jest zmniejszenie intensywności pierwszego wrażenia. Polega na stopniowym oswajaniu organizmu z bodźcami akustycznymi o kontrolowanym natężeniu.

Częścią całego planu może być również terapia habituacyjna (ang. Tinitus Retraining Therapy, TRT), którą w literaturze opisuje się głównie jako skuteczną metodę leczenia pacjentów cierpiących na szumy uszne. Okazuje się, że TRT może być skuteczna także w minimalizowaniu dolegliwości u mizofoników.

Terapia habituacyjna łączy elementy edukacji i ekspozycji. Najważniejsze jest budowanie świadomości tego, dlaczego reakcja na dany dźwięk w ogóle powstaje. Działania opierają się na edukacji dotyczącej tego, jak działa narząd słuchu i dlaczego określone bodźce mają tak silny wpływ na emocje, reakcje i zachowania. W kolejnych etapach pracy wprowadza się również ćwiczenia, które pomagają stopniowo oswajać się z problematycznymi dźwiękami. 

Interwencje audiologiczne i modyfikacje środowiskowe

Proces diagnozowania jest wieloetapowy i wymaga współpracy kilku specjalistów. Różne doświadczenie, wiedza i kompetencje lekarzy i psychologów umożliwiają spojrzenie na całokształt objawów danej osoby w bardzo kompleksowy sposób. Pod tym względem konsultacja z lekarzem audiologiem może przyczynić się do dobrania bardziej skutecznych metod leczenia mizofonii – przyczyny problemów nieadekwatnych reakcji najczęściej nie wynikają z chorób narządu słuchu, mogą jednak z nimi współistnieć.

Jakie zalecenia może przekazać audiolog, by pacjent był w stanie lepiej sobie radzić z mizofonią? Wśród wskazań można wymienić: 

• stosowanie odpowiednio dobranych słuchawek wygłuszających otoczenie (częściowo lub całkowicie);
• naukę dbania o higienę swojego środowiska pod kątem odgłosów; 
• wykorzystywanie specjalnych ścieżek dźwiękowych, które mogą być tłem dla codziennych obowiązków. 

Umówienie się na konsultację audiologiczną i uczęszczanie na psychoterapię to tylko część całego procesu leczenia. Pacjent powinien wdrożyć samodzielne działania.

W domu i w pracy dobrze jest pomyśleć o stworzeniu otoczenia, które pozwoli przewidywać pojawiające się dźwięki. Wiele osób robi wszystko, by utrzymać ciszę. To jednak nie zawsze będzie najbardziej skuteczna metoda. Zbyt częste odizolowywanie się od wszelkich odgłosów może nasilać negatywne reakcje w sytuacjach, w których jednak triggery zaczną się pojawiać. 

Jak radzić sobie na co dzień? Wskazówki dla pacjentów i bliskich

Najważniejsze jest nazwanie bodźców, przy których napięcie rośnie najszybciej. Wiele osób z mizofonią dopiero w czasie rozmowy z terapeutą zauważa schemat – ten sam typ dźwięku, podobne miejsce czy zbliżoną porę dnia.

Warto spisać taką listę i uzupełnić ją o typowe reakcje emocjonalne, fizyczne objawy oraz zachowania, które zwykle pojawiają się jako konsekwencje usłyszanego dźwięku. Prosty opis sytuacji może stać się później punktem odniesienia w terapii, w rozmowach z bliskimi i w samodzielnej pracy nad zwalczaniem swoich trudności. 

W czasie postępowania terapeutycznego pojawia się ekspozycja na triggery. Terapeuta ustala skalę trudności i zaczyna pracę od mniej obciążających dźwięków. Podczas sesji wykorzystuje się ćwiczenia oddechowe, krótkie rozluźnianie mięśni karku i barków, a także proste metody przekierowywania uwagi na spokojny obraz lub inne zmysły.

Pacjent stopniowo uczy się, że napięcie można kontrolować. Techniki ćwiczone podczas terapii warto praktykować na co dzień. Podzielenie się wypracowanymi założeniami z kimś bliskim ze swojego otoczenia może być bardzo pomocne w uczeniu się ich stosowania w praktyce. 

Kiedy zgłosić się do specjalisty? Objawy alarmowe

Mizofonia może realnie wpływać na samopoczucie. Nigdy nie należy bagatelizować problemu, jeśli jakieś dźwięki wywołują w nas bardzo silne emocje, z którymi samodzielnie nie jesteśmy w stanie sobie poradzić. Wizytę u specjalisty warto umówić wtedy, gdy reakcje na bodźce dźwiękowe prowadzą do obniżenia nastroju, poczucia niepewności, lęków, wybuchów złości, agresji słownej i konfliktów.

Zastanawiając się nad skorzystaniem z profesjonalnej pomocy, należy pamiętać, że na pierwszą konsultację z psychologiem, psychiatrą czy jakimkolwiek innym specjalistą żaden pacjent nigdy nie zgłasza się z już rozpoznanym problemem – najważniejsze będzie samo zauważenie objawów, opisanie własnych odczuć i podjęcie decyzji o zrobieniu pierwszego kroku.