
Małpia ospa (zakażenie wirusem Mpox), występuje przede wszystkim na obszarze Afryki. Jednak w ostatnich latach niepokój może wzbudzać rosnąca liczba przypadków potwierdzonych także poza afrykańskim kontynentem. Z artykułu dowiesz się, jak objawia się małpia ospa, jakie są główne drogi zakażenia oraz na czym polega leczenie. Przyjrzymy się również dostępności szczepionek przeciwko Mpox oraz stanowisku WHO w sprawie potencjalnej epidemii.
Czym jest małpia ospa?
Małpia ospa to zakaźna choroba odzwierzęca wywoływana przez wirusa z rodzaju Orthopoxvirus. Wirus ten został po raz pierwszy wykryty u małp, stąd też jego nazwa to Mpox (a dawniej Monkeypox).
Małpia ospa występuje przede wszystkim w środkowej i zachodniej Afryce. W 1970 roku w Demokratycznej Republice Konga potwierdzono pierwszy przypadek zakażenia wirusem Mpox u człowieka.
Cechy wirusa Mpox
Mpox to dwuniciowy wirus DNA, który należy do rodzaju Orthopoxvirus i rodziny Poxviridae. Występuje on naturalnie u różnych gatunków gryzoni oraz małp, zamieszkujących tereny Afryki. Wirusa Mpox mogą przenosić między innymi dziko żyjące:
- makaki,
- pieski preriowe,
- szczury,
- jeże,
- myszy,
- wiewiórki.
Wyróżniamy dwa typy wirusa Mpox. Wariant klad I, dawniej nazywany kladem środkowoafrykańskim, może prowadzić do cięższego przebiegu choroby. Wariant klad II, dawniej nazywany kladem zachodnioafrykańskim, wiąże się z łagodniejszym przebiegiem choroby i niższą śmiertelnością.
Małpia ospa w Polsce – statystyki zakażeń wirusem (2024)
Do niedawna małpia ospa była chorobą odzwierzęcą, endemiczną dla środkowej i zachodniej Afryki, niewystępującą w innych miejscach na świecie. Pierwsza epidemia małpiej ospy poza Afryką miała miejsce w 2003 roku, objęła ona Stany Zjednoczone. Kolejny wybuch epidemii miał o wiele większy zasięg — zakażenie wirusem Mpox dotarło bowiem w 2022 roku także do Europy.
W Polsce pierwszy przypadek zachorowania na małpią ospę potwierdzono w czerwcu 2022 roku. Zgodnie z danymi Państwowego Zakładu Higieny, do 15 sierpnia 2022 roku w Polsce stwierdzono łącznie 105 przypadków tej choroby. Tymczasem Zakład Epidemiologii Chorób Zakaźnych i Nadzoru Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego PZH - PIB podaje, że w okresie od 1 stycznia do 15 września 2022 r. liczba zachorowań na małpią ospę w Polsce wyniosła 173.
Zgodnie z nowszym raportem Zakładu Epidemiologii Chorób Zakaźnych i Nadzoru Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego PZH - PIB w 2022 roku potwierdzono w Polsce 213 przypadki małpiej ospy, natomiast w kolejnym roku jedynie 3. Jeśli chodzi o okres od 1 stycznia do 15 sierpnia 2024 roku, w Polsce zostało potwierdzonych 6 przypadków zakażenia wirusem Mpox.
Mpox – drogi zakażenia
Do zakażenia wirusem ospy małpiej może dojść poprzez:
- kontakt z zakażonymi zwierzętami poprzez ich krew lub płyny ustrojowe;
- spożycie niedokładnie ugotowanego mięsa zwierzęcia;
- ugryzienie lub zadrapanie przez dzikie zwierzę zarażone wirusem Mpox.
Możliwa jest transmisja zakażenia wirusem Mpox z człowieka na człowieka poprzez kontakt z:
- owrzodzeniami i zmianami skórnymi, które wystąpiły u chorego;
- płynami ustrojowymi chorej osoby;
- przedmiotami skażonymi płynami ustrojowymi chorego lub wydzieliną z ran (np. ręcznikami, pościelą lub ubraniami).
Kontakt seksualny z osobą chorą zakażoną wirusem Mpox także może się przyczynić do rozprzestrzenienia choroby. W sporadycznych przypadkach, przy długotrwałym i bliskim kontakcie twarzą w twarz z chorym, małpia ospa może być przenoszona drogą kropelkową. Prawdopodobieństwo przeniesienia wirusa Mpox jest niskie, jednak Centers for Disease Control and Prevention (CDC) zaleca, aby osoby chorujące na małpią ospę nosiły w obecności innych ochronne maseczki.
Małpia ospa – objawy
Pierwsze objawy małpiej ospy są obserwowane po 5-21 dniach od zakażenia wirusem Mpox. Obejmują one, podobnie jak przy ospie wietrznej czy ospie prawdziwej, następujące symptomy:
- ból głowy;
- bóle mięśni;
- bóle pleców;
- dreszcze;
- gorączkę;
- ogólne osłabienie;
- powiększenie węzłów chłonnych.
Charakterystyczny objaw zakażenia wirusem Mpox, czyli wysypka, pojawia się zwykle w ciągu 3 dni od momentu wystąpienia gorączki i utrzymuje się od 2 do 4 tygodni. Początkowo zmiany skórne mają postać plamek i dotyczą twarzy. Następnie wykwity przechodzą one w grudki, pęcherzyki, krosty i strupy, a także rozprzestrzeniają się na inne części ciała, np. dłonie, stopy, klatkę piersiową lub okolice genitaliów i odbytu.

Jak wykryć zakażenie Mpox?
Małpią ospę należy podejrzewać u osób, u których wystąpiły jednocześnie objawy choroby — symptomy grypopodobne oraz zmiany skórne (plamy, grudki, pęcherzyki, krosty lub strupy), a wywiad z pacjentem potwierdza, że doszło do kontaktu:
- z osobą z potwierdzonym rozpoznaniem małpiej ospy;
- z osobą, u której w ciągu ostatnich 21 dni podejrzewano zakażenie wirusem Mpox.
Zakażenie wirusem ospy małpiej należy podejrzewać także wtedy, gdy pacjent z objawami w ciągu ostatnich 21 dni podróżował do krajów Afryki Zachodniej i Środkowej lub innych państw, w których potwierdzono przypadki małpiej ospy.
Małpia ospa jest rozpoznawana po wykryciu wirusa w materiale pobranym od pacjenta. Aby potwierdzić rozpoznanie, konieczne jest pobranie próbki ze zmian skórnych i wykonanie badania na obecność DNA wirusa Mpox. Alternatywnie można wykonać testy laboratoryjne, takie jak np. analiza surowicy pod kątem przeciwciał IgM skierowanych przeciwko wirusom rodzaju Orthopoxvirus z rodziny Poxviridae.

Leczenie małpiej ospy
Zakażenie wariantem klad II małpiej ospy ma zwykle łagodny przebieg i u większości chorych ustępuje w ciągu kilku tygodni. W przypadku potwierdzenia małpiej ospy stosuje się leczenie objawowe, postępowanie skupia się również na zapobieganiu powikłaniom tej choroby. Leczenie polega na:
- prawidłowym odżywianiu się;
- stosowaniu leków przeciwbólowych;
- zadbaniu o odpoczynek;
- odpowiednim nawodnieniu organizmu.
W niektórych sytuacjach (np. u osób z niedoborami odporności, małych dzieci, osób starszych lub kobiet w ciąży), może zostać rozważona terapia lekiem przeciwwirusowym — tekowirymatem. W cięższych przypadkach może być także konieczność leczenia małpiej ospy w warunkach szpitalnych.
Zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Zdrowia z dnia 4 sierpnia 2022 r. zmieniającego rozporządzenie w sprawie chorób zakaźnych powodujących powstanie obowiązku hospitalizacji, osoby, u których podejrzewa się zakażenie wirusem małpiej ospy oraz pacjenci niehospitalizowani, u których potwierdzono zakażenie, muszą się poddać obowiązkowej izolacji w warunkach domowych. W sytuacji wystąpienia objawów małpiej ospy izolacja domowa powinna trwać przynajmniej 21 dni, natomiast w przypadkach bezobjawowych - 14 dni. O zakończeniu izolacji domowej lub jej przedłużeniu do 30 dni decyduje lekarz.
W trakcie izolacji domowej z powodu małpiej ospy należy ograniczyć bliski kontakt z innymi domownikami, między innymi poprzez spanie i jedzenie w oddzielnym pomieszczeniu oraz zachowanie przynajmniej 1-metrowej odległości od innych osób. Wskazane jest również korzystanie z oddzielnej łazienki oraz stosowanie środków ochrony osobistej, takich jak np. maska FFP2 lub FFP3.
Zakażenie wirusem małpiej ospy – jak uniknąć?
Ryzyko zachorowania na małpią ospę można obniżyć poprzez:
- dezynfekowanie powierzchni, które są często dotykane (takich jak np. klamki lub blaty);
- regularne i dokładne mycie rąk;
- unikanie bliskiego kontaktu z osobami, wobec których podejrzewane jest zakażenie wirusem Mpox;
- unikanie bliskiego kontaktu z przedmiotami, z którymi mogła mieć kontakt osoba zarażona wirusem małpiej ospy (ubrania, ręczniki, pościel, sztućce, naczynia);
- unikanie zbliżania się do dzikich lub bezdomnych zwierząt, które mogą być nosicielami wirusa Mpox.
Przed planowaną podróżą należy sprawdzić ryzyko związane z przebywaniem w danym kraju. Ważne informacje udostępnia Ministerstwo Spraw Zagranicznych, cenne porady dotyczące zdrowia w podróży do miejsc docelowych na całym świecie można znaleźć także w serwisie Travel Health Pro. Wszelkich niezbędnych informacji związanych z ochroną zdrowia w czasie wyjazdu udzieli również lekarz medycyny podróży.
Małpia ospa u dzieci
Małpia ospa u dzieci powinna być różnicowana z wirusowym schorzeniem zakaźnym o ostrym przebiegu, ospą prawdziwą (dawniej czarną ospą). Diagnostyka różnicowa małpiej ospy u dzieci obejmuje również choroby alergiczne oraz inne schorzenia zakaźne, w których przebiegu obserwuje się zmiany skórne (choroba dłoni, stóp i jamy ustnej, półpasiec, ospa wietrzna).
Dzieci, młodzi dorośli, kobiety ciężarne, a także osoby z obniżoną odpornością są bardziej narażone na ciężki przebieg zakażenia wirusem Mpox. Z tego powodu chorzy poddani izolacji domowej z powodu małpiej ospy powinni unikać kontaktu z wymienionymi grupami osób.
Szczepionka przeciwko Mpox
Jak dotąd nie opracowano szczepionki przeciwko małpiej ospie. Europejskie Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób (ECDC) zaleca, aby w ramach profilaktyki przed- i poekspozycyjnej stosować szczepienie przeciwko ospie prawdziwej, jednak tylko u niektórych grup, takich jak:
- osoby, które miały kontakt z chorym i występuje u nich ryzyko ciężkiego przebiegu zakażenia wirusem Mpox;
- personel medyczny, który sprawuje opiekę nad chorymi na małpią ospę;
- personel wojskowy w Europie i USA;
- pracownicy laboratoriów, którzy są narażeni na kontakt z materiałem biologicznym zawierającym wirusa małpiej ospy.
Obecnie w USA zatwierdzono dwie szczepionki przeciwko ospie prawdziwej, które mogą zapewnić ochronę przed ciężkim przebiegiem małpiej ospy: JYNNEOS (żywa atenuowana, niereplikująca szczepionka, podawana w dwóch dawkach) oraz ACAM2000 (żywa atenuowana, replikująca szczepionka, podawana w pojedynczej dawce). W Polsce dla osób narażonych dostępna jest szczepionka przeciw ospie małpiej JYNNEOS.
Czy grozi nam epidemia małpiej ospy? Stanowisko WHO
Pierwsza epidemia małpiej ospy poza Afryką miała miejsce w 2003 roku, w Stanach Zjednoczonych. W 2022 roku zarejestrowano rosnącą liczbę przypadków potwierdzonego zakażenia wirusem Mpox w wielu krajach europejskich oraz amerykańskich (w tym między innymi w Stanach Zjednoczonych, Brazylii, Hiszpanii, Francji, Kolumbii, Meksyku, Wielkiej Brytanii, Peru oraz Niemczech).
W sierpniu 2024 roku Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) oświadczyła, że wirus małpiej ospy może stanowić zagrożenie zdrowia publicznego o zasięgu międzynarodowym. Według danych epidemiologicznych Europejskiego Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób (ECDC) Unia Europejska rzeczywiście będzie świadkiem większej liczby przypadków małpiej ospy, jednak prawdopodobieństwo trwałej transmisji w Europie jest bardzo niskie. Na dzień 31 sierpnia 2024 roku całkowita liczba potwierdzonych przypadków małpiej ospy w Europie wynosiła 27 965.
Konsultacja merytoryczna: lek. Ireneusz Markowski
Dyrektor Medyczny POLMED
Bibliografia:
- Medycyna Praktyczna (2022). Małpia ospa – epidemiologia, objawy kliniczne, profilaktyka, leczenie. [online] Available at: https://www.mp.pl/pacjent/choroby-zakazne/choroby/zakazenia-wirusowe/304295 [dostęp online: 18.09.2024 r.]
- NHS (2018). Mpox. [online]. Available at: https://www.nhs.uk/conditions/mpox [dostęp online: 18.09.2024 r.]
- GOV.UK. (2022). Monkeypox: infected people who are isolating at home [online] Available at: https://www.gov.uk/guidance/guidance-for-people-with-monkeypox-infection-who-are-isolating-at-home [dostęp online: 18.09.2024 r.]
- CDC (2024). Mpox. [online]. Available at: https://www.cdc.gov/mpox/?CDC_AAref_Val=https://www.cdc.gov/
poxvirus/mpox/index.html [dostęp online: 18.09.2024 r.] - World Health Organization (2024). 2022-24 Mpox (Monkeypox) Outbreak: Global Trends [online] Available at: https://worldhealthorg.shinyapps.io/mpx_
global [dostęp online: 18.09.2024 r.] - Moore, M., Zahra, F., Rathish, B. (2022). Monkeypox. [online] Available at: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/
NBK574519 [dostęp online: 18.09.2024 r.] - Karagoz, A., Tombuloglu, H., Alsaeed, M., Tombuloglu, G., AlRubaish, A.A., Mahmoud, A., Smajlović, S., Ćordić, S., Rabaan, A.A., Alsuhaimi, E. (2023). Monkeypox (mpox) virus: Classification, origin, transmission, genome organization, antiviral drugs, and molecular diagnosis. Journal of Infection and Public Health 16(4): 531–541.
- Ministerstwo Zdrowia - Portal Gov.pl. (n.d.). Ospa małpia – najważniejsze informacje [online] Available at: https://www.gov.pl/web/zdrowie/malpia-ospa
--najwazniejsze-informacje [dostęp online: 18.09.2024 r.] - Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH - PIB (2022). Choroby zakaźne i zatrucia w Polsce - 2022 r. [online] Available at: https://wwwold.pzh.gov.pl/oldpage/epimeld
/2022/index_mp.html [dostęp online: 18.09.2024] - Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH - PIB (2024). Choroby zakaźne i zatrucia w Polsce w 2023 roku [online] Available at: https://wwwold.pzh.gov.pl/oldpage/epimeld
/2023/Ch_2023.pdf [dostęp online: 18.09.2024] - Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH - PIB (2024). Zachorowania na wybrane choroby zakaźne w Polsce od 1 stycznia do 15 sierpnia 2024 r. oraz w porównywalnym okresie 2023 r. [online]. Available at: https://wwwold.pzh.gov.pl/oldpage/epimeld
/2024/INF_24_08A.pdf [dostęp online: 18.09.2024] - Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 4 sierpnia 2022 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie chorób zakaźnych powodujących powstanie obowiązku hospitalizacji. Dz.U. 2022 poz. 1654.
- Puls Medycyny (2024). Czy grozi nam epidemia małpiej ospy? Epidemiolog: ryzyko jest nieduże. [online]. Available at: https://pulsmedycyny.pl/czy-grozi-nam-epidemia-malpiej-ospy-epidemiolog-ryzyko-jest-nieduze-1223178 [dostęp online: 18.09.2024]
- Polska Agencja Prasowa (2024). Epidemiolog o małpiej ospie: ryzyko epidemiczne dla Europy jest nieduże [online]. Available at: https://www.pap.pl/aktualnosci/
epidemiolog-o-malpiej-ospie-ryzyko-epidemiczne-dla-europy-jest-nieduze-0 [dostęp online: 18.09.2024]
