Kolka nerkowa – objawy, przyczyny i leczenie. Co robić podczas ataku bólu?

Z tego artykułu dowiesz się:

• Czym jest kolka nerkowa?
• Najczęstsze przyczyny
• Kolka nerkowa – charakterystyczne objawy i różnicowanie bólu
• Atak kolki nerkowej – jak wygląda pierwsza pomoc?
• Diagnostyka – badania laboratoryjne i obrazowe
• Leczenie kolki nerkowej
• Kolka nerkowa – co robić, kiedy zgłosić się do lekarza?
• Profilaktyka – jak zapobiegać nawrotom ataków kolki?

Czym jest kolka nerkowa?

Kolka nerkowa to określenie zespołu nagłych, bardzo silnych dolegliwości bólowych brzucha, pochodzących z nerki lub moczowodu. Nie jest rozpoznaniem choroby, ale nazwą charakterystycznego mechanizmu bólu, który może towarzyszyć różnym stanom klinicznym.

Termin „kolka” odnosi się do sposobu powstawania bólu, a nie do jego lokalizacji. Opisuje ból trzewny o charakterze napadowym. Ból narasta falami i przejściowo ustępuje. 

Kolka nerkowa – najczęstsze przyczyny

Kamica moczowa

Najczęstszą przyczyną kolki nerkowej jest zmiana położenia obecnego wcześniej złogu, czyli tzw. kamienia. Taki złóg może przebywać w nerce przez wiele lat nie powodując żadnych dolegliwości, do czasu gdy zmieni swoje położenie, zwłaszcza jeśli przemieści się do moczowodu, lub gdy znacznie zwiększy swoje rozmiary. Nawet niewielkie kamienie w moczowodzie mogą wywołać silne ataki kolki nerkowej.

Zastój moczu i wady anatomiczne

Zastój moczu to stan, w którym odpływ moczu z nerki jest utrudniony, ale niekoniecznie całkowicie zablokowany. Mocz nadal powstaje, jednak przechodzi przez drogi moczowe do pęcherza moczowego wolniej lub z oporem. 

Do zastoju może dochodzić na różnym poziomie dróg moczowych i z różnych przyczyn.

• Jedną z nich jest ucisk z zewnątrz – m.in. przez sąsiadujące struktury anatomiczne lub zmiany patologiczne w obrębie jamy brzusznej i miednicy (np. guzy lub powiększone węzły chłonne).
• Przy wadach anatomicznych dróg moczowych kolka nerkowa może wynikać z nieprawidłowej budowy, która predysponuje do okresowego upośledzenia odpływu moczu. Może to być np. zwężenie połączenia miedniczki nerkowej z moczowodem lub nieprawidłowy przebieg samego moczowodu. 

Kiedy występuje kolka nerkowa, u pacjenta można zaobserwować bardzo charakterystyczny przebieg pojawiania się dolegliwości.

• Początek bywa nagły.
• Ból cechuje się dużą intensywnością.
• Dolegliwości narastają szybko i nie mają stałego poziomu.
• Pojawiają się fale bólu, między którymi napięcie słabnie tylko częściowo (dolegliwości nie ustępują całkowicie). 

U pacjentów może wystąpić krwiomocz, który najczęściej wynika z uszkodzenia błony śluzowej dróg moczowych. Dochodzi do niego w chwili przemieszczania się przeszkody przez światło moczowodu lub przy silnych skurczach jego ściany. Delikatne naczynia krwionośne ulegają wtedy przerwaniu, a erytrocyty przedostają się do moczu.

Najczęściej krwiomocz ma charakter mikroskopowy. Krew jest wykrywalna wyłącznie w badaniu ogólnym moczu (jego barwa nie ulega wtedy wyraźnej zmianie). W niektórych przypadkach krew może być jednak zauważalna gołym okiem (mocz przyjmuje wtedy kolor różowy, czerwony albo brunatny).

Silny ból pojawia się w okolicy lędźwiowej, po jednej stronie kręgosłupa. Wraz z przesuwaniem się kamienia centralne miejsce najsilniejszych dolegliwości również zmienia swoją lokalizację. Ból może promieniować do pachwiny, narządów płciowych lub wewnętrznej powierzchni uda. Taki przebieg wynika z unerwienia moczowodu – włókna nerwowe przewodzą bodźce do segmentów rdzenia, które odbierają sygnały także z innych obszarów ciała.

Pacjent w trakcie ataku kolki nerkowej zazwyczaj zmienia ułożenie ciała – chodzi, siada, wstaje i szuka odciążenia. Bezruch zwykle nie przynosi ulgi (jest wręcz trudny do utrzymania, bo silne objawy kolki nerkowej skłaniają do ciągłej zmiany pozycji).

To obraz, który różni się od dolegliwości związanych ze stanem zapalnym – w przypadkach zaburzeń na tym podłożu ruch i dotyk często pogarsza objawy. W tych przypadkach pacjenci często instynktownie pozostają w spoczynku.

U części osób pojawiają się objawy towarzyszące ze strony układu autonomicznego. Należą do nich nudności, wymioty, bladość skóry i zimne poty. Wynikają z silnego pobudzenia układu nerwowego przez bodźce bólowe. Ich obecność sama w sobie nie przesądza o rozpoznaniu kolki nerkowej.

Warto zaznaczyć, że gorączka nie jest częścią typowego obrazu przebiegu kolki nerkowej. Pojawienie się znacznie podwyższonej temperatury ciała zmienia interpretację całego obrazu klinicznego. Może wskazywać na rozwinięcie zakażenia układu moczowego. Organizm reaguje wtedy ogólnoustrojowo (u pacjentów pojawiają się objawy infekcyjne). 

Atak kolki nerkowej – jak wygląda pierwsza pomoc?

Pierwszy atak kolki nerkowej należy do tych dolegliwości, które u pacjentów wzbudzają bardzo duży niepokój. Nagłe pojawienie się bólu, jego zmienna intensywność, długi czas trwania oraz brak pozycji przynoszącej ulgę wywołują lęk i poczucie utraty kontroli. Dla wielu osób taki stan stanowi pierwsze zetknięcie z ostrym bólem trzewnym.

Najważniejsze pozostaje uspokojenie chorego i zapewnienie warunków sprzyjających kontroli dolegliwości. Silny bólwywołuje pobudzenie układu nerwowego, nasila napięcie mięśniowe i potęguje odczucia bólowe, dlatego spokój ma realną wartość dla opanowania sytuacji. Gdy pacjent zmaga się z nawracającym problemem, z czasem szybciej rozpoznaje charakter bólu i jest w stanie szybciej reagować.

Podstawą doraźnego samodzielnego leczenia jest wczesne przyjęcie leków o działaniu przeciwbólowym/rozkurczowych, odpoczynek oraz unikanie gwałtownego nawodnienia (picie dużych objętości w krótkim czasie nie przyspiesza wydalenia kamienia i może nasilać ból).

Nawracające napady zawsze wymagają ustalenia przyczyny i zaplanowania dalszego postępowania. Stała opieka urologa lub nefrologa obniża ryzyko kolejnych epizodów i ogranicza groźne powikłania.

Diagnostyka – badania laboratoryjne i obrazowe

Proces diagnostyczny rozpoczyna się od ustalenia czy źródło dolegliwości faktycznie znajduje się w układzie moczowym. Lekarz zestawia obraz kliniczny z wynikami badań. Sam ból, nawet bardzo typowy, nie wystarcza do rozpoznania.

Podstawą potwierdzenia napadu są badania obrazowe. W tym przypadku wykonuje się USG jamy brzusznej i układu moczowego. To procedura, która jest szybka i bezpieczna. Jej ograniczeniem jest mniejsza czułość w wykrywaniu drobnych kamieni.

Najdokładniejszym badaniem pozostaje tomografia komputerowa bez kontrastu, która pozwala jednoznacznie uwidocznić złogi, określić ich wielkość oraz dokładne umiejscowienie. 

Badania laboratoryjne stosuje się uzupełniająco. W pierwszej kolejności wykonuje się analizę ogólną moczu oraz badania krwi służące ocenie funkcji nerek oraz stanu ogólnego organizmu. 

W leczeniu kolki nerkowej specjaliści skupiają się na szybkim opanowaniu bólu oraz na usunięciu przyczyny utrudnionego odpływu moczu. Postępowanie dobiera się do nasilenia dolegliwości, lokalizacji przeszkody i ogólnego stanu chorego. Część epizodów ustępuje przy leczeniu zachowawczym, inne wymagają interwencji urologicznej.

Leki przeciwbólowe i rozkurczowe

Podstawę leczenia zachowawczego stanowią leki przeciwbólowe i rozkurczowe. Najczęściej stosuje się niesteroidowe leki przeciwzapalne, które ograniczają stan zapalny i obrzęk w miejscu przeszkody oraz obniżają ciśnienie powyżej zwężenia (na tej drodze zmniejszają ból). W razie potrzeby rozważa się dołączenie preparatów o wyraźnym efekcie rozkurczowym (jako leczenie uzupełniające).

Leczenie zabiegowe (ESWL, URS, stent)

Leczenie zabiegowe rozważa się przy braku poprawy, narastającym zastoju lub powikłaniach.

• ESWL (litotrypsja falą uderzeniową) polega na rozbijaniu złogów falami generowanymi poza organizmem. Powstałe mniejsze fragmenty mogą zostać wydalone wraz z moczem. Metoda sprawdza się przy konkretnej wielkości i w określonej lokalizacji kamieni. ESWL stosuje się u wybranych pacjentów, najczęściej przy kamieniach nerkowych do około 20 mm. W przypadku kamieni moczowodowych metodę także można rozważać zwykle przy mniejszych średnicach (do około 10 mm). 
• URS (ureterorenoskopia) umożliwia bezpośrednie dotarcie do złogu przez drogi moczowe i jego usunięcie lub rozkruszenie.
• Stent moczowodowy stosuje się w celu natychmiastowego udrożnienia odpływu moczu, zwłaszcza przy silnym zastoju lub współistniejącym zakażeniu.

Kolka nerkowa – co robić, kiedy zgłosić się do lekarza?

Umówienie wizyty u lekarza jest konieczne przy bólu utrzymującym się kilka godzin mimo leczenia, przy narastającym osłabieniu albo przy nasilających się dolegliwościach. Pilnej pomocy wymaga ból połączony z gorączką, dreszczami lub skąpomoczem. Taki obraz może sugerować powikłania w obrębie układu moczowego, stan pogorszenia pracy nerek i tym samym poważne zagrożenie zdrowia.

W przypadku pierwszego napadu oraz przy każdym nawrocie po dłuższej przerwie pacjent powinien możliwie szybko zgłosić się na konsultację – nawet po samoistnym ustąpieniu bólu.

Profilaktyka – jak zapobiegać nawrotom ataków kolki?

Profilaktyka kolki nerkowej zaczyna się od zrozumienia, w jakich warunkach najczęściej dochodzi do tworzenia się złogów w drogach moczowych. Kamica rozwija się stopniowo, często bezobjawowo, a pierwszy napad bólu bywa jej pierwszym sygnałem. Identyfikacja czynników ryzyka umożliwia modyfikację stylu życia i ograniczenie nawrotów.

Duże znaczenie mają:

• zbyt mała podaż płynów w ciągu dnia, która prowadzi do stałego zagęszczenia moczu i łatwiejszego wytrącania kamieni;
• dieta bogata w sód, sprzyjająca zwiększonemu wydalaniu wapnia z moczem;
• nadmierna podaż białka zwierzęcego, która wpływa na zakwaszenie moczu i wzrost wydalania kwasu moczowego;
• mała ilość warzyw i owoców w diecie (związana z niską podażą cytrynianów – naturalnych związków zapobiegających krystalizacji);
• otyłość i insulinooporność, powiązane ze zmianami składu moczu i częstszą kamicą moczanową;
• predyspozycje rodzinne;
• przewlekłe odwodnienie związane z pracą fizyczną, wysoką temperaturą otoczenia albo intensywnym wysiłkiem;
• wady anatomiczne dróg moczowych, sprzyjające zastojowi moczu;
• nawracające zakażenia układu moczowego.

Ciąża stanowi odrębny czynnik zwiększający ryzyko kolki nerkowej (choć sam proces tworzenia kamieni nie zawsze pozostaje główną przyczyną dolegliwości). U kobiet w ciąży dochodzi do fizjologicznego rozszerzenia dróg moczowych, zwłaszcza moczowodów. Zjawisko wiąże się z wpływem progesteronu na napięcie mięśni gładkich oraz z uciskiem powiększającej się macicy, głównie po prawej stronie. Odpływ moczu zwalnia, a zastój sprzyja napadom bólu o charakterze kolkowym.

Postępowanie zgodnie z zaleceniami specjalistów, stała obserwacja oraz reagowanie na wczesne sygnały zaburzeń może wyraźnie ograniczyć ryzyko kolejnych napadów kolki nerkowej.