Zapalenie mieszków włosowych – przyczyny, objawy i skuteczne metody leczenia

Z tego artykułu dowiesz się:

• Czym jest zapalenie mieszków włosowych?
• Najczęstsze przyczyny i czynniki ryzyka
• Objawy i lokalizacje zmian skórnych
• Rozpoznanie i badania – kiedy potrzebny posiew?
• Leczenie zapalenia mieszków włosowych
• Domowa profilaktyka i higiena
• Powikłania i nawroty – jak im zapobiegać?
• Kiedy zgłosić się do dermatologa?

Czym jest zapalenie mieszków włosowych?

Zapalenie mieszków włosowych to stan zapalny, który rozwija się w miejscach, z których wyrastają włosy.

• Mieszek włosowy jest zagłębieniem w skórze, które przebiega przez całą jej grubość – od naskórka aż do skóry właściwej (w przypadku włosów terminalnych może sięgać nawet tkanki podskórnej). Jego budowa jest warstwowa, dlatego mówi się o części powierzchniowej i części głębszej.  
• W dolnej części mieszka włosowego znajduje się cebulka – czyli struktura, z której powstaje włos. 
• W bliskim sąsiedztwie umiejscowiony jest gruczoł łojowy wydzielający sebum – tłustą wydzielinę, która natłuszcza i chroni naskórek. 

Gdy w tej okolicy dojdzie do zaburzenia naturalnej bariery ochronnej (o przyczynach takiego stanu piszemy poniżej), w ujściu mieszka może dojść do procesów zapalnych. Ich skutki prowadzą do rozwinięcia objawów zapalenia mieszków włosowych. 

Stan zapalny to naturalna reakcja obronna organizmu. Jednak czym dokładnie jest? Ogólnie pojęty „proces zapalny” jest efektem reakcji układu odpornościowego na bodziec uznawany za zagrożenie. Może to być patogen, uraz mechaniczny albo podrażnienie chemiczne. Organizm uruchamia wtedy kaskadę reakcji – w miejscu, w którym działa czynnik drażniący, rozszerzają się naczynia krwionośne, by umożliwić większy napływ krwi i komórek odpornościowych.

W przypadku zapalenia mieszków włosowych wszystko zaczyna się bardzo lokalnie – w okolicy, gdzie włos wyrasta ze skóry. To środowisko, w którym obecne są bakterie naturalnie bytujące na powierzchni skóry, wydzielina gruczołów łojowych i zrogowaciałe komórki naskórka. Jeśli ujście mieszka zostanie zablokowane przez łój i martwe komórki albo skóra zostanie podrażniona (przez tarcie, kosmetyk czy golenie), organizm reaguje opisanym powyżej stanem zapalnym. Ujście mieszka zostaje zatkane, a w jego wnętrzu zaczyna gromadzić się wydzielina i bakterie, które dodatkowo mogą nasilać zmiany widoczne na skórze. 

Zróżnicujmy oba te pojęcia. Czym są przyczyny, a czym są czynniki ryzyka?

• Przyczyna jest bezpośrednim źródłem stanu zapalnego. Najczęściej jest nią drobnoustrój (czynnik infekcyjny) albo uraz skóry (czynnik nieinfekcyjny).
• Czynnik ryzyka nie jest bezpośrednim źródłem zmian. Zwiększa jednak szansę na rozwinięcie zapalenia skóry lub jego nawrót po wyleczeniu.

Oba obszary mogą się na siebie nakładać. 

Golenie jest dobrym przykładem. Może powodować (mikro) uszkodzenia skóry, więc często uznaje się je za przyczynę nieinfekcyjną. Jednocześnie zwiększa ryzyko wtórnego zakażenia – więc w wielu sytuacjach staje się czynnikiem zwiększającym prawdopodobieństwo zapalenia mieszków włosowych wywołanego infekcją (tutaj bezpośrednią przyczyną jest obecność patogenu, który wnika w głąb skóry w wyniku jej wcześniejszego naruszenia). Jednocześnie najpierw charakterystyczne objawy mogą wystąpić w wyniku naruszenia bariery naskórkowej, a następnie rozwinąć się w infekcję. 

W przypadku zapalenia mieszków włosowych najczęściej rozpoznaje się właśnie tło infekcyjne. Najwięcej danych dotyczy postaci bakteryjnej. Skóra człowieka ma własną mikroflorę, która zwykle nie wywołuje zmian chorobowych. Może się to jednak zmienić w wyniku osłabienia bariery hydrolipidowej skóry, urazu, podrażnienia i w poważnych niedoborach odporności (m.in. u pacjentów z HIV). 

Kiedy bariera naskórkowa jest osłabiona lub ulega naruszeniu, drobnoustroje obecne na powierzchni skóry mogą wnikać do ujścia mieszka włosowego. Organizm odpowiada miejscowym stanem zapalnym mieszków włosowych (ten mechanizm już opisaliśmy).

• Do najczęstszych bakteryjnych przyczyn zapalenia mieszków włosowych zalicza się zakażenie gronkowcem złocistym (Staphylococcus aureus). 
• Większość przypadków zapaleń, do których dochodzi w wyniku infekcji grzybiczych, rozwija się w odpowiedzi na obecność drożdżaków z rodzaju Malassezia (również fizjologicznie bytują na skórze). 
• W porównaniu do zakażeń bakteryjnych i grzybiczych, wirusowe podłoże problemów skórnych w okolicach mieszków włosowych uznaje się za rzadkość. Diagnozuje się jednak takie przypadki, dlatego również warto o nich wspomnieć. Tutaj przyczyną jest osłabienie odporności, które wiąże się z większym ryzykiem rozwoju objawów wynikających z obecności wirusów opryszczki zwykłej – Herpes simplex (HSV-1, HSV-2), półpaśca – Varicella-zoster (VZV) oraz mięczaka zakaźnego. Wirusy najczęściej wywołują własne, rozpoznawalne jednostki chorobowe, a zmiany okołomieszkowe mogą być jednym z obrazów skórnych w ich przebiegu.

Zapalenie mieszków włosowych to częsty problem dermatologiczny, a jego występowanie (zgodnie ze wcześniejszym podziałem) może mieć również przyczynę nieinfekcyjną. W tej grupie głównym czynnikiem będą drobne urazy i podrażnienia, na które pacjenci najczęściej narażają się samodzielnie podczas usuwania włosów przy samej skórze (często w wyniku nieprzestrzegania zaleceń dotyczących codziennej pielęgnacji). 

Golenie i depilacja (wyrywanie włosów) mogą wywołać miejscowy stan zapalny bez udziału patogenów. Dzieje się tak, ponieważ w trakcie zabiegu oprócz samej struktury włosa jednocześnie narusza się powierzchnię naskórka. Organizm reaguje na uszkodzenia skóry, nawet jeżeli nie dojdzie do zakażenia. Przy tym stosunkowo szybki, naturalny wzrost włosa po zabiegu jest bodźcem, który dodatkowo podrażnia podrażnione warstwy skóry. 

Problem może nasilać noszenie ciasnej odzieży, obecność potu czy tarcie występujące między owłosionymi fałdami skóry. W takich warunkach łatwiej dochodzi do mikrourazów oraz do maceracji naskórka.

Pisząc o przyczynach i czynnikach ryzyka zapalenia mieszków włosowych, należy wspomnieć o chorobach skóry. Wiele dermatoz przebiega z zaburzeniem funkcji bariery naskórkowej. Uszkodzona skóra szybciej traci wodę, staje się sucha, bardziej reaktywna i łatwiej ulega mikrourazom. Zaburzone środowisko sprzyja kolonizacji mieszków włosowych przez bakterie i drożdżaki. Stąd często zapalenie mieszków włosowych może być objawem występującym w przewlekłych chorobach skóry głowy, skóry twarzy czy w okolicach innych części ciała. 

W tej grupie należy wymienić dermatozy o podłożu łojotokowym, atopowym lub kontaktowym.

Po omówieniu przyczyn łatwiej przejść do czynników ryzyka. Przyczyna wywołuje stan zapalny bezpośrednio. Czynnik ryzyka umożliwia rozwój przyczyny – zwykle wpływa na barierę naskórkową, wydzielanie sebum, potliwość, mikrobiom skóry albo lokalną odporność. 

Zapalenie mieszków włosowych występuje częściej u pacjentów, którzy: 

• często się golą (pod włos, bez stosowania właściwej pielęgnacji przed, w trakcie i po zabiegach);
• wielokrotnie wykorzystują maszynki przeznaczone do jednorazowego użytku;
• przechowują wielorazowe maszynki do golenia w wilgotnym środowisku (np. pod prysznicem); 
• mają zwiększoną potliwość;
• często i długo noszą wilgotne ubrania (np. strój kąpielowy, stroje sportowe);
• noszą obcisłe ubrania (przylegające spodnie, rajtuzy, bieliznę, koszulki);
• wybierają odzież, która jest wykonana z syntetycznych tkanin i nie przepuszcza powietrza;
• mają większą skłonność do wrastających włosów; 
• mają zaburzoną barierę hydrolipidową skóry; 
• używają agresywnych kosmetyków; 
• doświadczają zaburzeń pracy gruczołów łojowych (na podłożu innych przyczyn, np. zmian trądzikowych w obrębie owłosionej skóry twarzy); 
• mają obniżoną odporność w wyniku chorób przewlekłych. 

Objawy i lokalizacje zmian skórnych

Wróćmy do budowy mieszka włosowego. O zlokalizowaniu zapalenia możemy mówić pod względem okolic ciała, w których dochodzi do rozwoju zmian, ale także w obrębie samego mieszka włosowego. Wróćmy na chwilę do jego budowy, która jest warstwowa. Z tego względu możemy mówić o powierzchniowej i głębiej położonej części mieszka włosowego. 

• Powierzchniowy mieszek włosowy znajduje się tuż pod naskórkiem. Obejmuje ujście mieszka i górny odcinek przewodu, przez który wydostaje się włos oraz wydzielina gruczołu łojowego. W jego obrębie znajduje się również lejek mieszka – odcinek, w którym najczęściej dochodzi do zaczopowania ujścia przez łój, pot i martwe komórki naskórka. To w tej lokalizacji rozwija się powierzchniowe zapalenie mieszków włosowych.
• Głębszy mieszek włosowy sięga do skóry właściwej (lub tkanki podskórnej). W tej części znajduje się macierz włosa – miejsce, w którym komórki intensywnie się dzielą i tworzą łodygę włosa. Obok leży brodawka włosa, do której doprowadzone są naczynia krwionośne odżywiające całą strukturę. Wokół tej strefy występuje też mięsień przywłośny, który kurczy się np. pod wpływem zimna (i odpowiada za powstawanie „gęsiej skórki”). Kiedy stan zapalny obejmie te struktury, dochodzi do głębokiego zapalenia mieszka włosowego. 

Objawy powierzchniowego zapalenia mieszków włosowych zwykle pojawiają się nagle. Zmiany mają postać małych, wyraźnie odgraniczonych krostek zlokalizowanych wokół włosa. Skóra wokół jest lekko zaczerwieniona, a pacjent odczuwa delikatny świąd lub pieczenie – ale nie silny dyskomfort.

Wykwitom może towarzyszyć minimalna bolesność, która nasila się tylko wtedy, gdy skóra jest uciskana. Zmiany nie tworzą większych obrzęków ani bolesnych guzów. W okresie gojenia krostka wysycha i ustępuje bez pozostawienia trwałych śladów. 

Objawy głębokiego zapalenia mają inny charakter. Zmiany są znacznie większe, często przybierają postać ropnego nacieku i mogą przechodzić w zapalenie okołomieszkowe. Pacjenci opisują twarde, mocno tkliwe krosty zlokalizowane pod skórą. Ból, który jest z nimi związany, nasila się podczas ruchu, ucisku, a nawet samego kontaktu skóry z odzieżą. Zaczerwienienie jest intensywne i obejmuje większy fragment skóry. Proces gojenia trwa dłużej, ponieważ organizm musi stopniowo usunąć ropną lub włóknistą zawartość zmian (samodzielne próby przebicia pęcherzy mogą prowadzić do nasilenia dolegliwości i zwiększenia ryzyka wtórnego zakażenia). Głębokie zapalenie częściej pozostawia trwałe ślady, ponieważ zajmuje struktury odpowiedzialne za wzrost włosa i przebiega w otoczeniu intensywnego unaczynienia.

Zapalenie mieszków włosowych może rozwinąć się w dowolnym miejscu pokrytym włosami, choć najczęściej dotyczy obszarów o większej gęstości owłosienia, dlatego zwykle zapalenie mieszków włosowych to problem rozwijający się na skórze: 

• nóg, 
• głowy, 
• twarzy, 
• pach,
• okolic intymnych. 

Rozpoznanie zapalenia mieszków włosowych ustala dermatolog na podstawie obrazu dermatologicznego oraz informacji uzyskanych w rozmowie z pacjentem. Wywiad pozwala ustalić czas pojawienia się zmian, tempo narastania dolegliwości, ich lokalizację oraz nawyki związane z higieną i pielęgnacją skóry, które mogły przyczynić się do rozwoju problemu. Specjalista ocenia także obecność potencjalnych czynników, które mogły zaburzać regenerację skóry.

Badanie skóry na konsultacji z lekarzem rozpoczyna się oceną liczby wykwitów, ich wielkości, barwy i rozmieszczenia. Specjalista przygląda się każdej zmianie osobno i porównuje ją z sąsiednimi obszarami. Narzędziem pomocnym w tej części badania jest dermatoskop. Urządzenie umożliwia powiększenie i wyostrzenie obrazu powierzchni skóry oraz ocenę struktur mieszka. Dzięki temu można zauważyć szczegóły, które nie są widoczne gołym okiem (m.in. cechy wskazujące na charakter zapalny ujścia mieszka). Lekarz zwraca uwagę na otoczenie zmian oraz na to, czy objawy rozwijają się miejscowo, czy obejmują większy obszar ciała. 

W pewnych sytuacjach konieczna jest diagnostyka mikrobiologiczna. Posiew wykonuje się wtedy, gdy przebieg choroby odbiega od typowego obrazu albo gdy zapalenie wykazuje skłonność do nawrotów.

Posiew jest badaniem, w którym analizuje się materiał pobrany z powierzchni skóry lub wnętrza zmiany. Próbka trafia do laboratorium, w którym możliwe staje się zidentyfikowanie konkretnych drobnoustrojów odpowiedzialnych za rozwój stanu zapalnego. Wynik badania może potwierdzić lub wykluczyć obecność bakterii i grzybów. W przypadkach o nietypowej dynamice posiew może być rozszerzony o badanie wirusologiczne.

Leczenie zapalenia mieszków włosowych

W tym artykule skupiamy się na ogólnym temacie zapalenia mieszków włosowych – leczenia jednak nie można opisać w uniwersalny sposób. Chociaż w nazewnictwie stanów występują podobne określenia (m.in. częste jest zapalenie mieszków włosowych głowy, ropne zapalenie mieszków włosowych na twarzy czy zmiany pojawiające się na nogach), to dokładne metody leczenia dobiera się do konkretnej przyczyny, charakteru zmian i stanu pacjenta.

Nie bez powodu planowanie postępowania zawsze rozpoczyna się od oceny czy proces ma charakter bakteryjny, grzybiczy, zapalny o podłożu łojotokowym, czy rozwinął się na tle przewlekłego podrażnienia lub czy nie jest jednym z objawów innych problemów dermatologicznych. 

Choć zapalenie mieszków włosowych często może dawać podobny obraz (mimo różnych przyczyn i w różnych obszarach ciała), to skuteczne leczenie i zapobieganie nawrotom wymaga postępowania ukierunkowanego na konkretny czynnik wywołujący problematyczne zmiany. W łagodnych postaciach zmiany ustępują samoistnie lub po wprowadzeniu prostych zaleceń pielęgnacyjnych, a leki włącza się zwykle wtedy, gdy objawy są bardziej nasilone albo nawracają.

Terapia musi być spójna – zwykle uwzględnia: 

• preparaty skierowane przeciwko drobnoustrojom – jeśli przyczyną jest infekcja – najczęściej miejscowe środki antyseptyczne albo antybiotyki czy leki przeciwgrzybicze (miejscowe lub ogólne, w zależności od nasilenia zmian);
• stosowanie środków, które pozwalają złagodzić objawy – np. odpowiedniego szamponu w przypadku zapalenia mieszków włosowych na głowie (często są to preparaty z substancją przeciwgrzybiczą, dobieraną do rozpoznania);
• zmianę codziennych nawyków – używanie łagodnych i bezpiecznych kosmetyków, dbałość o higienę maszynek do golenia i prawidłowy sposób depilacji – u pacjentów z zapaleniem mieszków włosowych na nogach, w okolicy miejsc intymnych, pod pachami czy na twarzy (zwłaszcza gdy zmiany wiążą się z wrastaniem włosków), lekarz może zalecić czasowe wstrzymanie się od usuwania owłosienia do czasu wyleczenia zmian (po to, by wyeliminować dodatkowe czynniki, które podrażniają skórę).

Domowa profilaktyka i higiena

Zacznijmy od tego, o czym już trochę powiedzieliśmy. Oprzyjmy zalecenia dotyczące profilaktyki zapalenia o wcześniej opisane czynniki ryzyka. 

Aby uniknąć problemów, warto: 

• świadomie dbać o sposób depilacji, dobór kosmetyków i narzędzi, które do tego wykorzystujemy (w razie wątpliwości, warto dopytać o te kwestie dermatologa); 
• nie używać wielokrotnie maszynek, które są jednorazowe; 
• dbać o higienę depilatorów i wielorazowych akcesoriów do golenia (najlepiej z wykorzystywaniem specjalnych środków odkażających); 
• unikać długiego i częstego noszenia obcisłych ubrań, 
• zwracać uwagę na składy kupowanej odzieży i wybierać taką, która jest wykonana z oddychających materiałów; 
• wybierać kosmetyki, które będą dopasowane do potrzeb skóry;
• w razie zmagania się z przewlekłą chorobą, dbać o regularne wizyty, 
• nigdy nie bagatelizować pierwszych objawów (np. świądu skóry głowy, drobnych zaczerwienień). 

Powikłania i nawroty – jak im zapobiegać?

Aby uniknąć powikłań i przewlekle nawracających problemów, najlepiej możliwie szybko wdrożyć skuteczne leczenie zapalenia mieszków włosowych i jednocześnie rozważyć odpowiednio dobrane metody, które będą wspierać regenerację skóry.

Powikłania nieleczonego zapalenia to: 

• nasilenie procesu i zajęcie głębszych struktur skóry, 
• nawracające ropnie,
• blizny zanikowe, 
• przebarwienia pozapalne, 
• czyraki, 
• wypadanie włosów (łysienie bliznowaciejące w przypadku skóry głowy), 
• utrzymująca się nadwrażliwość i świąd, 
• wtórne zakażenia grzybicze i bakteryjne. 

Należy zawsze mieć na uwadze to, że domowe sposoby mogą wspierać profilaktykę i faktycznie pomagać uniknąć zapalenia mieszków włosowych, jednak w przypadkach nasilonego lub nawracającego stanu zapalnego nie będą wystarczające do tego, by samodzielnie (bez pomocy specjalisty) poradzić sobie z problemem. Zwlekanie z umówieniem się na konsultację dermatologiczną może przyczynić się do zwiększonego ryzyka powikłań i trwałych zmian. 

Kiedy zgłosić się do dermatologa?

„Truskawkowa skóra”, pieczenie po każdym goleniu i nawet nieuciążliwe objawy przewlekłego zapalenia mieszków włosowych nie są „normalne”.  Jeśli doświadczamy tych lub podobnych dolegliwości w pierwszej kolejności warto zastanowić się nad swoimi codziennymi nawykami. Często zdarza się, że mała zmiana w pielęgnacji lub wymiana kosmetyku na taki, który będzie lepiej dopasowany do naszych potrzeb, może rozwiązać problem. 

Do specjalisty warto zgłosić się, gdy problem utrzymuje się mimo podjętych działań i zawsze wtedy, kiedy objawy zaczynają się nasilać. Rolą dermatologa jest znalezienie przyczyny powstającego stanu zapalnego i przekazanie pacjentowi zaleceń, które przyczynią się do poprawy zdrowia skóry.