Infolinia 24/7: 58 775 95 99 / 801 033 200
Bezobjawowo – właśnie tak przebiega większość zakażeń wirusem HPV. Wirus brodawczaka ludzkiego należy do najczęstszych czynników infekcyjnych przenoszonych drogą kontaktów płciowych. Ustępuje samoistnie u dużej części zakażonych, jednak jego przewlekła obecność wiąże się z ryzykiem rozwoju zmian przednowotworowych i nowotworowych. Jak zdiagnozować wirusa HPV? Jak przebiega leczenie? Jakie konsekwencje niesie ze sobą zakażenie?
Oto odpowiedzi na najczęstsze pytania dotyczące wirusa brodawczaka ludzkiego. Pozwolą Ci szybko zrozumieć istotę zakażenia HPV, jego objawy i metody profilaktyki.
Wirus brodawczaka ludzkiego (ang. human papilloma virus, w skrócie HPV) należy do grupy drobnoustrojów, które nie mają własnej otoczki lipidowej. Dzięki temu jest odporny na wysychanie i potrafi utrzymywać się na powierzchniach przez długi czas.
Jego materiał genetyczny tworzy koliste dwuniciowe DNA, zamknięte w białkowej osłonie zwanej kapsydem. Głównym elementem tej osłony jest białko L1, które układa się w symetryczną strukturę. W mniejszej ilości obecne jest też białko L2 – jego zadaniem jest wspieranie powstawania nowych cząstek wirusa.
Rodzina wirusów brodawczaka ludzkiego jest bardzo liczna. W starszych publikacjach można natrafić na informację, że istnieje ponad 100 typów HPV. Te dane można uznać za historyczne. Do tej pory opisano już około 200 typów, które różnią się sekwencją genetyczną (przede wszystkim w obrębie genu L1).
Na tej podstawie stworzono podział na typy, podtypy i warianty. Spośród wszystkich rodzajów HPV najwięcej uwagi poświęca się grupie Alphapapillomavirus, w której znajduje się około 80-82 typów.
HPV wykazuje powinowactwo do nabłonków. To tkanki, które pokrywają powierzchnię ciała i wyściełają jamy narządów. Najczęściej zasiedla okolice narządów płciowych, odbyt i jamę ustną, ale występuje również na skórze.
Do zakażenia dochodzi, gdy wirus ma dostęp do komórek leżących w głębszych warstwach nabłonka. Potrzebne są do tego mikroskopijne uszkodzenia – niewidoczne gołym okiem przerwania ciągłości skóry lub błony śluzowej. Po wniknięciu w głębsze warstwy wirus przyłącza się do receptorów na powierzchni komórek podstawnych i rozpoczyna replikację.
Cykl jego życia jest ściśle związany z dojrzewaniem komórek nabłonka. W dolnych warstwach wirus utrzymuje się w niewielkiej liczbie kopii. Wraz z przesuwaniem się zakażonych komórek ku górze, w kierunku powierzchni nabłonka, dochodzi do nasilenia produkcji białek kapsydu i powstawania nowych cząstek wirusowych. Złuszczające się komórki uwalniają cząstki wirusa, które mogą zakażać kolejne osoby.
Charakterystyczne jest to, że proces przebiega bez wiremii – w przypadku HPV wirus nie krąży we krwi. Nie dochodzi także do niszczenia zainfekowanych komórek. Obie cechy przyczyniają się do tego, że patogeny mogą długo pozostawać w organizmie „niezauważone” przez układ odpornościowy.
Wirus HPV jest przenoszony głównie na drodze kontaktów intymnych bez stosowania zabezpieczeń mechanicznych (prezerwatywy). Antykoncepcja hormonalna nie chroni przed infekcją. Zakażenie szerzy się podczas kontaktu skóra-skóra lub śluzówka-śluzówka. Ryzyko dotyczy stosunków genitalnych, oralnych i analnych. Ważne, by wprost mówić o zagrożeniu – tylko wtedy można budować świadomość pacjentów i skuteczniej kształtować w nich nawyki związane z bezpieczeństwem i profilaktyką.
Wirus jest obecny w nabłonku oraz w wydzielinach narządów płciowych i jamy ustnej, dlatego łatwo dochodzi do jego rozprzestrzeniania. Możliwe jest także przeniesienie wirusa na inne miejsce własnego ciała przez dotyk.
HPV jest wirusem bezosłonkowym, a to nadaje mu dużą stabilność w środowisku zewnętrznym. W przeciwieństwie do wirusów otoczkowych, które łatwo ulegają inaktywacji pod wpływem alkoholu czy wysuszenia, HPV może utrzymywać zakaźność przez wiele tygodni poza organizmem.
Wirus w złuszczonych komórkach nabłonka pozostaje aktywny nawet po wyschnięciu. Co więcej, nie reaguje skutecznie na standardowe roztwory etanolu czy izopropanolu – substancje stosowane do dezynfekcji rąk i powierzchni.
Tak duża odporność sprawia, że możliwa jest transmisja pośrednia (przeniesienie wirusa przez skażone powierzchnie lub przedmioty). Teoretycznie ryzyko dotyczy m.in. wspólnych ręczników, bielizny czy powierzchni w przestrzeniach publicznych. Częstość takich zakażeń u ludzi trudno oszacować, ponieważ najczęściej wirus rozprzestrzenia się drogą kontaktów intymnych.
Bardzo ważnym zagadnieniem jest transmisja wertykalna – z matki na dziecko. Najczęściej dochodzi do niej podczas porodu drogami natury, gdy noworodek ma bezpośredni kontakt z zainfekowanym nabłonkiem dróg rodnych. Rzadziej opisywana jest transmisja wewnątrzmaciczna.
U części noworodków wykrywa się DNA wirusa HPV w drogach oddechowych, którego obecność wiąże się z ryzykiem rozwoju brodawczakowatości krtani. Choć to zjawisko występuje rzadko, ma poważne konsekwencje kliniczne. Z tego powodu w ramach opieki prenatalnej lekarze poruszają temat wirusa HPV a ciąży i coraz częściej rozważają wykonywanie badań przesiewowych w kierunku HPV u kobiet ciężarnych – obecnie jednak w Polsce nie ma rekomendacji wdrażania rutynowych procedur.
Warto także wskazać, które kontakty NIE są zagrożeniem. HPV nie przenosi się drogą kropelkową, przez kaszel czy kichanie. Do transmisji nie dochodzi przez zwykły uścisk dłoni, korzystanie ze wspólnych naczyń, sztućców czy przypadkowy kontakt w przestrzeni publicznej.
75-85% osób (według różnych źródeł) przynajmniej raz miało kontakt z wirusem HPV w ciągu swojego życia.
Większość zakażeń HPV może przebiegać bezobjawowo. Szacuje się, że znaczący odsetek (70-90%) przypadków infekcji ma właśnie taki charakter i ustępuje samoistnie. Jednak mając to na uwadze, nie należy umniejszać skali zagrożenia. Zawsze należy pamiętać, że kontakt z patogenem niesie ze sobą wysokie ryzyko.
U części osób wirus utrzymuje się dłużej i prowadzi do pojawienia się zmian w obrębie skóry lub błon śluzowych. Najczęściej są to brodawki (kłykciny kończyste) oraz zmiany śródnabłonkowe, które mogą z czasem przekształcać się w nowotwory. Charakter objawów opisuje się w zależności od typu wirusa brodawczaka ludzkiego oraz od miejsca zakażenia.
Wirus HPV u mężczyzn i kobiet może być przyczyną:
Objawy HPV charakterystyczne dla kobiet:
U mężczyzn wirus HPV może powodować:
Diagnostyka infekcji HPV opiera się na dwóch elementach – wykrywaniu samego wirusa w badaniach molekularnych oraz ocenianiu zmian, które rozwija w nabłonku.
Widoczne brodawki mają charakterystyczny wygląd i często nie wymagają dodatkowych testów, by rozpoznać zakażenie. Lekarz ogląda zmiany, czasem posługuje się lupą lub dermatoskopem, a w razie wątpliwości pobiera wycinek – badania dodatkowe (test HPV, badania histopatologiczne) wykonuje się wtedy, gdy obraz jest nietypowy albo istnieje podejrzenie, że zmiana może mieć inny charakter (np. przednowotworowy).
Abypotwierdzić obecność wirusa HPV, wykonuje się test DNA. Badanie polega na pobraniu komórek z szyjki macicy, pochwy, prącia albo odbytu i sprawdzeniu, czy w ich wnętrzu znajduje się materiał genetyczny wirusa. Procedura cechuje się bardzo dużą czułością i pozwala wykryć obecność wysokoonkogennych typów wirusa HPV – nawet wtedy, gdy u pacjenta nie występują żadne objawy związane z infekcją wirusem HPV.
Kiedy wynik testu lub obraz kliniczny sugeruje zakażenie, konieczna może być dokładniejsza ocena tkanek. Służą do tego kolposkopia (procedura, podczas której lekarz ogląda szyjkę macicy w powiększeniu) oraz biopsja (badanie, w którym pobiera się fragment tkanki i analizuje się go pod mikroskopem).
Co muszą wiedzieć pacjenci?
Nie istnieją leki, które dawałyby możliwość usunięcia wirusa z organizmu. HPV potrafi „ukrywać się” w komórkach nabłonka i w większości przypadków to sam układ odpornościowy stopniowo go eliminuje.
Dlatego lekarze skupiają się nie na samym patogenie, ale na zmianach, które wywołuje – czyli brodawkach, kłykcinach czy zmianach przedrakowych.
Jeśli pacjent ma brodawki na skórze lub błonach śluzowych, często leczenie HPV polega na stosowaniu specjalnych preparatów nakładanych miejscowo.
Mogą one:
Skuteczne leczenie HPV wymaga cierpliwości. Zmiany nie znikają od razu – potrzeba kilku, a czasem kilkunastu tygodni regularnej aplikacji. Kiedy brodawki są duże, liczne albo nawracają, lekarz może usunąć je zabiegowo. Leczenie polega na przeprowadzeniu miejscowej procedury.
Stosuje się różne techniki:
Wirus HPV może prowadzić do wystąpienia zmiany o charakterze przednowotworowym. W przypadku ich potwierdzenia w procesie leczenia wdraża się dokładniejsze procedury.
Wszystkie opisane powyżej metody postępowania dotyczą samego zakażenia HPV, a nie leczenia powikłań nowotworowych, które mogą się pojawić w późniejszych etapach infekcji.
Walka z HPV zależy w dużej mierze od odporności pacjenta. U osób zdrowych organizm często sam eliminuje wirusa w ciągu kilkunastu miesięcy. Natomiast u osób z osłabioną odpornością – na przykład przy HIV, po przeszczepach czy w trakcie leczenia immunosupresyjnego – objawy i powikłania związane z HPV częściej nawracają i są trudniejsze do opanowania.
Z tego powodu lekarze zwracają uwagę na ogólną kondycję organizmu. Zdrowa dieta, aktywność fizyczna, odpowiednia ilość snu i unikanie używek wspierają naturalną odporność i zwiększają szansę na wyeliminowanie wirusa.
Przewlekłe zakażenie HPV niesie ze sobą ryzyko powikłań onkologicznych. Dotyczy to przede wszystkim typów wysokiego ryzyka (wirusów klasyfikowanych jako typy HPV wysokoonkogenne), które po wniknięciu w komórki nabłonka wpływają na ich funkcjonowanie i zmieniają ich cykl życiowy. W konsekwencji zakażona komórka traci kontrolę nad podziałami i przestaje skutecznie naprawiać uszkodzenia DNA.
Taki stan utrzymuje się przez lata. Z początku prowadzi jedynie do nieprawidłowych zmian śródnabłonkowych, które można jeszcze odwrócić. Z czasem jednak dochodzi m.in. do skumulowania się mutacji, których konsekwencje zwiększają prawdopodobieństwo rozwoju nowotworu.
Szczepionka przeciwko wirusowi brodawczaka ludzkiego nie zawiera żywego patogenu, lecz fragmenty jego białek powierzchniowych, które są dla organizmu bezpieczne, ale wystarczające, by pobudzić układ odpornościowy.
Po podaniu preparatu wytwarzane są swoiste przeciwciała – cząsteczki zdolne rozpoznać i unieszkodliwić wirusa przy ewentualnym kontakcie w przyszłości. W ten sposób organizm nabywa odporność jeszcze zanim dojdzie do infekcji.
Szczepienia chronią przed najgroźniejszymi typami wirusa HPV, które są odpowiedzialne za zdecydowaną większość przypadków raka szyjki macicy u kobiet, raka prącia u mężczyzn oraz nowotworów odbytu czy gardła u obu płci.
Od 1 czerwca 2023 roku szczepienia przeciwko HPV są w Polsce łatwo dostępne i finansowane ze środków publicznych – stały się częścią Narodowej Strategii Onkologicznej. Program objął dziewczęta i chłopców w wieku 11-14 lat. W tym okresie organizm reaguje na szczepionkę szczególnie efektywnie. Młodzież ma szansę zyskać ochronę jeszcze przed wkroczeniem w okres, w którym ryzyko zakażenia wirusem HPV znacznie wzrasta.
Preparat podaje się w dwóch dawkach, w odstępie od 6 do 12 miesięcy. W programie dostępne są dwie szczepionki – 2-walentna oraz 9-walentna – obie darmowe i równie skuteczne w zapobieganiu rakowi szyjki macicy.
Szczepienia przeciw HPV realizowane są w tysiącach placówek podstawowej opieki zdrowotnej. Do sierpnia 2023 roku (w ciągu dwóch miesięcy od rozpoczęcia programu) zaszczepiono ponad 83 tys. osób. W kwietniu 2024 roku liczba podanych dawek przekroczyła 230 tys.
Program zakłada, że do 2028 roku uda się zaszczepić 60% nastolatków. To ambitny cel, ponieważ obecny poziom wyszczepialności w Polsce jest dużo niższy niż w krajach skandynawskich czy Portugalii, gdzie odsetek zaszczepionych przekracza 86%.
Z tego względu tak ważna jest edukacja. Im więcej osób przyjmie szczepionkę HPV, tym większa szansa, że wirus przestanie krążyć w populacji. To najbardziej skuteczny sposób na to, by liczba zachorowań na nowotwory spowodowane tym patogenem, zaczęła systematycznie spadać.
Najlepszą formą profilaktyki zakażenia wirusem HPV jest szczepienie. Należy traktować je jako narzędzie, które zapewnia najsilniejszą ochronę i najskuteczniej ogranicza ryzyko rozwoju nowotworów związanych z zakażeniem wirusem brodawczaka ludzkiego. Choć największą skuteczność osiąga się u osób szczepionych przed rozpoczęciem aktywności seksualnej, korzyści odnosi także młodzież starsza oraz dorośli do około 26. roku życia, którzy wcześniej nie zostali zaszczepieni.
Uzupełnieniem szczepień pozostają inne formy profilaktyki. Regularne badania cytologiczne i testy DNA HPV pozwalają wykryć zmiany przednowotworowe, zanim przekształcą się w raka szyjki macicy. Zaleca się również badania przesiewowe u aktywnych seksualnie mężczyzn (pacjentów z grup zwiększonego ryzyka).
Na poziomie codziennych zachowań, których celem jest ochrona przed wirusem HPV, najważniejsze jest stosowanie prezerwatyw. Choć ten rodzaj antykoncepcji nie eliminuje ryzyka w 100%, to znacznie ogranicza możliwość przeniesienia infekcji. Edukacja seksualna, rozmowa o zdrowiu intymnym i odpowiedzialne podejście do kontaktów seksualnych wpisują się w szerszą strategię profilaktyki.
Łączenie wszystkich tych elementów – szczepień, badań kontrolnych oraz bezpiecznych zachowań – daje największe szanse na ograniczenie skali problemu w społeczeństwie i realne zmniejszenie liczby nowotworów związanych z wirusem HPV.
Konsultację z lekarzem należy umówić zawsze wtedy, gdy pojawią się objawy, które nas niepokoją.
Nie zwlekaj, jeśli zauważysz brodawki lub narośla w okolicy narządów płciowych, odbytu albo jamy ustnej. Nie ignoruj krwawień między miesiączkami, plamień po stosunku czy nietypowych upławów. Skontaktuj się ze specjalistą także wtedy, gdy pojawi się ból podczas współżycia, pieczenie, krew przy wypróżnianiu lub przewlekła chrypka.
Trzeba pamiętać o profilaktyce. Regularne wizyty u lekarza są ważne z trzech powodów. Po pierwsze są nieodłączną częścią świadomej troski o swoje zdrowie. Po drugie pozwalają wcześnie wykrywać zakażenia bezobjawowe. Po trzecie umożliwiają właściwą ocenę widocznych zmian i zapewniają kontrolę po leczeniu (jeśli takie okaże się konieczne).
W perspektywie tego, że liczba zakażeń różnymi typami HPV jest naprawdę ogromna, należy mieć świadomość wagi profilaktyki, roli szczepionek przeciwko HPV i ryzyka poważnych powikłań, które wiążą się z infekcją.
Konsultacja merytoryczna: lek. Ireneusz Markowski
Dyrektor Medyczny POLMED
Informacja:
Artykuły opublikowane na stronie POLMED Zdrowie, nie pełnią funkcji konsultacji medycznej ani nie wyrażają opinii specjalistów i lekarzy. Prezentowane treści stanowią ogólne wskazówki i nie mogą być traktowane jako wyznacznik przy podejmowaniu decyzji dotyczących modyfikacji diety lub terapii, nawyków lub określaniu zmiany dawkowania leków oraz innych substancji leczniczych. Przed podjęciem działań, które mogą wpłynąć na Twoje życie, zdrowie lub samopoczucie, skonsultuj się z lekarzem lub specjalistą.
Wydawca nie ponosi odpowiedzialności za ewentualne konsekwencje, wynikające z wykorzystania porad i informacji zawartych na stronie, bez wcześniejszej konsultacji z profesjonalistą.
Dlaczego kupowanie szkieł kontaktowych „na podstawie recepty na okulary” jest niebezpieczne? Jak działają soczewki? Jakie są zasady użytkowania i pielęgnacji? Po przeczytaniu tego artykułu będziesz wiedzieć, jak użytkować soczewki kontaktowe bez narażania swojego zdrowia.
Plamki, błyski, paproszki czy muszki pojawiające się przed oczami przeważnie są zupełnie niegroźne, ale czasami mogą świadczyć o poważnej chorobie. Jakie są przyczyny występowania zmian w polu widzenia i czy da się je wyleczyć? Kiedy warto te objawy skonsultować z lekarzem?
Krztusiec to ostra, bakteryjna choroba zakaźna układu oddechowego, która charakteryzuje się między innymi napadami silnego kaszlu. Choć chorobie można zapobiegać dzięki szczepieniom, w ostatnich latach dochodzi do wyraźnego wzrostu zachorowalności, zwłaszcza wśród osób dorosłych. Wyjaśniamy. jak można zarazić się krztuścem i kto powinien poddać się szczepieniom ochronnym.
Krwotoki z nosa są powszechne – bez względu na wiek i płeć. Mogą być wynikiem urazu, lub stanu chorobowego. Jakie są inne przyczyny? Co zrobić w razie krwawienia? Kiedy krwotoki powinno się skonsultować z lekarzem?
