Odra to wysoce zaraźliwa choroba, która zaczęła powracać. Chorują dzieci, ale też dorośli. Dla kogo odra jest szczególnie niebezpieczna, jak można się nią zarazić, i jak chronić się przed zachorowaniem? Wyjaśniamy.
Odra to wirusowa choroba zakaźna wywoływana przez wirusy z rodzaju Morbillivirus. Szczyt zachorowań zwykle przypada w naszym klimacie późną zimą oraz wiosną. Od wprowadzenia obowiązkowych szczepionek przeciw odrze w 1975 roku, liczba przypadków odry w Polsce zaczęła znacząco spadać. W tym czasie wiele osób zdążyło zapomnieć, jak poważna jest to choroba i jakie może dawać powikłania.
Przed wprowadzeniem szczepień odra była główną przyczyną śmiertelności dzieci na całym świecie. Niestety, w 2017 roku zaczęła znacząco rosnąć liczba stwierdzonych przypadków choroby. W ciągu ostatnich lat w Polsce liczba zachorowań kształtowała się następująco:
Po znacznym wzroście liczby przypadków odry w 2019 roku liczba zachorowań znów zaczęła spadać i w 2020 roku zgłoszono w Polsce 29 przypadków odry. W 2021 roku było 13, w 2022 r. - 27, a w 2023 r. - 36 przypadków zgłoszonych do stacji sanitarno-epidemiologicznych. Od początku 2024 roku do końca lipca w Polsce zanotowano 246 zachorowań na odrę, co stanowi bardzo duży i niepokojący trend wzrostowy.
Odra to choroba przenoszona drogą kropelkową i powietrzną. Zarazić się można poprzez kontakt z wydzielinami z nosa i gardła (gdy osoba zarażona kicha lub kaszle; po wytarciu nosa chusteczką dotyka dłonią klamki lub innych powierzchni). Na powierzchniach (klamkach, przyciskach windy, uchwytach w autobusie, poręczach) wirus utrzymuje się do 2 h, a w powietrzu — do kilku godzin.
Osoba chora na odrę zaraża już 4 dni przed wystąpieniem objawów. Okres zarażania trwa do około 4 dni od wystąpienia wysypki. Dlatego choroba jest wysoce zakaźna i tak łatwo i szybko się rozprzestrzenia.
Na odrę narażone są zwłaszcza dzieci i dorośli nieszczepieni, ale też osoby z obniżoną odpornością. Zwiększone ryzyko zarażenia występuje wśród pracowników przychodni, szpitali, sanatoriów, punktów pobrań materiału laboratoryjnego i innych ośrodków medycznych, a także placówek edukacyjnych (żłobków, przedszkoli, szkół, ośrodków terapeutycznych). Narażone na odrę są także osoby wyjeżdżające do krajów, gdzie aktualnie obserwuje się duże rozprzestrzenianie się tej choroby.
Do objawów odry należy:
Objawy te zaczynają rozwijać się stopniowo. Okres inkubacji objawów wynosi 8-12 dni. Po tym czasie pojawiają się pierwsze objawy odry: gorączka, katar, kaszel i zapalenie spojówek. Następnie pojawiają się tzw. plamki Koplika (występują one u 60-70% osób chorych na odrę). Są to białe plamki otoczone czerwoną obwódką, pojawiające się na błonie śluzowej policzków. Rumień plamisty (charakterystyczny dla odry) pojawia się około 2-4 dni od wystąpienia gorączki, w pierwszej kolejności na twarzy, za uszami i wzdłuż linii włosów, a następnie rozprzestrzenia się także na tułów, ręce i nogi. Utrzymuje się on 3-7 dni. Następnie zaczyna zanikać w takiej samej kolejności, w jakiej się pojawił. W tym czasie jeszcze może utrzymywać się gorączka (do 2-3 dni po ustąpieniu wysypki).
Zakażeniu odrą towarzyszą też cechy infekcji układu oddechowego, a szczególnie częstym powikłaniem u małych dzieci jest zapalenie ucha środkowego.
Lekarz może podejrzewać u chorego odrę na podstawie wywiadu i badania przedmiotowego. Aby potwierdzić rozpoznanie, wykonuje się badania laboratoryjne. Odrę można diagnozować z próbki krwi (oznaczając przeciwciała klasy IgM i IgG) lub wykonując badanie molekularne (PCR) poprzez wymaz z nosogardzieli. Badanie wirusologiczne w kierunku odry wykonać można także z próbki moczu.
Wysypka występująca w przebiegu odry jest czerwona, gruboplamista, która po kilku dniach zaczyna się łuszczyć. Występuje w sposób charakterystyczny - najpierw za uszami, następnie na twarzy oraz szyi. Potem rozprzestrzenia się na tułów i kończyny. Pojawienie się wysypki jest jednym z najbardziej typowych objawów odry.
Niestety, aktualnie nie ma leku celowanego na wirus wywołujący odrę. Stosuje się leczenie objawowe: odpoczynek, leki przeciwgorączkowe i profilaktykę odwodnienia, a także zaciemnienie pokoju (ze względu na światłowstręt). W niektórych przypadkach podaje się także witaminę A.
Odrębnym tematem jest leczenie powikłań odry. Gdy w jej przebiegu pojawią się wtórne zakażenia bakteryjne, w tym płuc lub ucha środkowego, potrzebny może okazać się antybiotyk. Jeśli pojawią się poważne objawy mogące świadczyć o wystąpieniu powikłań, często konieczna jest hospitalizacja.
Na najpoważniejszy przebieg odry narażone są dzieci poniżej 5 roku życia, a także dzieci z niedoborami odporności. Ryzyko ciężkiego przebiegu choroby wzrasta też u dzieci z niedoborami pokarmowymi (w tym z niedoborem witaminy A). Najczęstszym powikłaniem odry u dzieci jest zapalenie płuc.
Odra, chociaż kojarzona jest z chorobą wieku dziecięcego, dotyka także dorosłych, u których objawia się podobnie, jak u dzieci. Odra jest szczególnie niebezpieczna dla kobiet w ciąży, seniorów i osób chorujących przewlekle (w tym na choroby układu krążenia). U dorosłych, w przebiegu odry mogą wystąpić także drgawki oraz wysypka krwotoczna. Dla ciężarnych odra stanowi ryzyko poronienia, przedwczesnego porodu lub wykształcenia się wad u rozwijającego się w łonie matki dziecka.
Dlatego tak ważne jest, aby zweryfikować swój stan zaszczepienia.
Powikłania po przebyciu odry dotyczą aż 30-40% chorych. Mogą one dotyczyć dróg oddechowych, ale też innych narządów i układów.
Powikłania odry obejmują:
Powyższe powikłania wskazują, jak ważna jest diagnostyka i leczenie odry, a przede wszystkim ochrona przed zachorowaniem.
Wirus odry jest tak groźny, gdyż jest wysoko zaraźliwy. Może wywołać chorobę o ciężkim przebiegu, z możliwością pojawienia się niebezpiecznych dla zdrowia i życia powikłań. Stwarza poważne zagrożenie zwłaszcza dla osób niezaszczepionych oraz z chorobami przewlekłymi, mogąc wywołać trwałe uszczerbki na zdrowiu. Przed wprowadzeniem obowiązkowych szczepień odnotowywano wiele przypadków śmierci z powodu powikłań odry.
Najskuteczniejszym sposobem zmniejszenia ryzyka zachorowania na odrę są szczepienia przeciw odrze. Aby zapobiegać zachorowaniu, warto stosować też podstawowe zasady higieny, takie jak mycie rąk po każdym kontakcie z powierzchniami przestrzeni publicznych oraz unikanie dotykania rękoma okolic oczu, nosa i ust.
Po przechorowaniu odry ryzyko ponownego zarażenia jest minimalne. Aby mieć pewność ochrony, najlepiej skonsultować się z lekarzem. Może się bowiem zdarzyć tak, że utraci się odporność na odrę. Bywa tak zwłaszcza u osób z niedoborami odporności, chorujących przewlekle i przyjmujących leki osłabiające układ odpornościowy.
Szczepienia przeciwko odrze zapewniają bardzo wysoką, aż 98-99% ochronę przed zachorowaniem. Szczepionka przeciw odrze została wprowadzona w Polsce w 1975 roku w ramach Programu Szczepień Ochronnych koordynowanego przez Światową Organizację Zdrowia WHO. W naszym kraju obecnie jest to szczepionka skojarzona przeciw 3 chorobom: odrze, śwince i różyczce (szczepionka MMR).
W Polsce aktualnie szczepienia dzieci dwoma dawkami przeciw odrze są obowiązkowe i bezpłatne. Pierwszą dawkę szczepionki w naszym kraju podaje się dzieciom w 13-15 miesiącu życia. Druga dawka szczepionki podawana jest w 6 roku życia.
W obserwacji badaczy z Uniwersytetu Medycznego w Warszawie, z 84 dzieci hospitalizowanych z powodu odry, zaszczepionych było tylko 5 małych pacjentów. 79 dzieci leczonych szpitalnie było niezaszczepionych (28 z nich było w wieku poprzedzającym pierwszą dawkę szczepionki).
Osoby dorosłe również mogą przyjąć szczepionkę MMR, o ile dotychczas nie były szczepione. Podaje się w takich przypadkach 2 dawki szczepionki w odstępie 4 tygodni. Szczepionki nie podaje się kobietom w ciąży.
Szczepienie dla dorosłych zalecane jest zwłaszcza osobom z grup ryzyka, w tym pracującym w miejscach o szczególnie dużym narażeniu na odrę. Mając choroby przewlekłe lub przy braku pewności, czy przechorowało się odrę w dzieciństwie (dotyczy to osób urodzonych przed 1975 rokiem) warto skonsultować z lekarzem możliwość doszczepienia.
Konsultacja merytoryczna: lek. Ireneusz Markowski
Dyrektor Medyczny POLMED
