Grypa – objawy, rodzaje, powikłania grypy

Grypa to jedna z najbardziej rozpowszechnionych chorób wirusowych na świecie, która dotyka miliony ludzi każdego roku. Mimo jej powszechności, wielu z nas wciąż nie do końca wie, jak groźne mogą być dla nas patogeny, które wywołują tę chorobę. Grypa jest nie tylko „silniejszym przeziębieniem” — to poważna infekcja wirusowa, która może prowadzić do powikłań, zwłaszcza u chorych z grupy zwiększonego ryzyka. Warto więc przyjrzeć się jej bliżej.

Grypa to choroba wirusowa, a więc jej przyczyną jest wniknięcie do organizmu i namnożenie się wirusa (nie bakterii). W przeciwieństwie do zakażeń bakteryjnych nie można jej leczyć antybiotykami, gdyż wirusy są niewrażliwe na ten rodzaj farmakoterapii. 

Grypa atakuje głównie układ oddechowy i wywołuje dość niespecyficzne objawy — gorączkę, kaszel, bóle mięśni oraz uczucie ogólnego rozbicia.

Ważny jest fakt, że wirusy grypy stale mutują. Sprawia to, że corocznie możemy mieć do czynienia z nowymi szczepami, na które nasz organizm nie jest odporny. Z tego względu każdego roku tworzone są nowe szczepionki, aby dostosować ochronę do aktualnych zagrożeń.

Wirusy grypy dzielą się na trzy główne typy: A, B i C. Każdy z nich charakteryzuje się innymi cechami oraz sposobem, w jaki atakuje nasz organizm.

Wirus grypy typu A jest najbardziej niebezpieczny, ponieważ wywołuje pandemie i epidemie na skalę globalną. Jego charakterystyczną cechą jest zdolność do szybkiej mutacji — wiąże się to z tym, że może tworzyć nowe szczepy, które są nieznane dla ludzkiego układu odpornościowego. To właśnie wirus grypy typu A jest odpowiedzialny za najbardziej znane epidemie (np. grypę hiszpankę z 1918 roku) i za przypadki zachorowań, które obarczone są większym ryzykiem powikłań. Wirus A atakuje zarówno ludzi, jak i zwierzęta, co zwiększa jego potencjał do wywoływania groźnych pandemii.

Wirus grypy typu B wywołuje epidemie, ale o znacznie mniejszej skali niż wirus typu A. Jest mniej zmienny i atakuje głównie ludzi. Objawy grypy typu B są podobne do tych wywoływanych przez wirusa typu A, jednak przebieg choroby jest zazwyczaj łagodniejszy. Grypa typu B również może prowadzić do powikłań — szczególnie u osób starszych oraz z chorobami przewlekłymi.

Wirus grypy typu C powoduje znacznie łagodniejsze objawy w porównaniu do typów A i B. Zakażenia są rzadkie i często nie wymagają leczenia, a przebieg choroby przypomina zwykłe przeziębienie. Grypa typu C zazwyczaj nie wywołuje epidemii.

Grypa jest wywołana przez wirusy, które atakują układ oddechowy. Zakażenie przenosi się głównie drogą kropelkową, czyli przez kontakt z drobnymi kroplami śliny i śluzu, które uwalniamy podczas kichania, kaszlu czy nawet zwykłej rozmowy. Wirusy grypy mogą przetrwać na powierzchniach przez kilka godzin, dlatego można się nimi zarazić, dotykając zakażonych przedmiotów, a następnie ust, nosa lub oczu.

Wirusy grypy atakują komórki nabłonkowe dróg oddechowych. W ten sposób wywołują infekcję, która prowadzi do uszkodzenia błon śluzowych w gardle, nosie i płucach. Zakażenie może objąć zarówno górne, jak i dolne drogi oddechowe. Zakaźność grypy jest wysoka, a wirus rozprzestrzenia się szybko, zwłaszcza w zamkniętych pomieszczeniach.

Patogeny stanowią zagrożenie już około 1 dzień przed wystąpieniem pierwszych objawów. Czas największej zakaźności trwa następne 5 dni (u dzieci nawet 10 dni). W okresie ustępowania objawów grypy lub w fazie rekonwalescencji wciąż należy zachować ostrożność.

Przebieg grypy może różnić się w zależności od stanu zdrowia danej osoby i zdolności układu odpornościowego do eliminowania konkretnych patogenów. Zazwyczaj choroba trwa od 7 do 10 dni — u większości pacjentów zwykle ustępuje samoistnie po około jednym tygodniu, choć osłabienie i uczucie rozbicia mogą się utrzymywać dłużej. W niektórych przypadkach może dochodzić do powikłań, które wydłużają czas trwania choroby i zwiększają prawdopodobieństwo poważniejszych konsekwencji zakażenia.

Grypa sezonowa występuje corocznie w okresie jesienno-zimowym i najczęściej jest wynikiem poznanych szczepów wirusów. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) co roku wydaje zalecenia dotyczące składu szczepionki na grypę. Informacje te opierają się na przewidywaniach związanych z najbardziej prawdopodobnymi kierunkami mutacji wirusa.

Grypa pandemiczna to grypa wywołana nowym, nieznanym szczepem wirusa, który pojawia się na skalę globalną — jak miało to miejsce w przypadku grypy hiszpanki czy pandemii grypy H1N1 w 2009 roku.

Grypa często wywołuje następujące objawy:

Podobne objawy występują w przypadku wielu innych chorób, dlatego warto zachować czujność i nie bagatelizować pogorszenia stanu zdrowia — zwłaszcza w sezonie grypowym.

Lekarz może postawić diagnozę na podstawie wyraźnych objawów klinicznych oraz wyników badań diagnostycznych. Specjalista ocenia stan pacjenta, opierając się o informacje zebrane podczas wywiadu oraz badania fizykalnego. W niektórych przypadkach może zalecić wykonanie testów, by potwierdzić zakażenie wirusem grypy.

Jednym z szybszych testów wykrywających obecność wirusa grypy jest RIDT — szybki test antygenowy w materiale pobranym z gardła lub nosa. Chociaż wynik tego testu można otrzymać w ciągu kilkunastu minut, warto mieć świadomość, że jego dokładność bywa ograniczona. Bardziej precyzyjną metodą jest wykonanie testów PCR, które identyfikują materiał genetyczny wirusa w hodowli komórkowej — pozwalają jednoznacznie potwierdzić obecność wirusa grypy, jednak nie są tak łatwo dostępne. 

Pamiętaj, że grypa i przeziębienie to różne choroby — choć mają podobne objawy. Grypa pojawia się nagle i charakteryzuje się silnymi objawami. Lekarze w różnicowaniu obu stanów zwracają uwagę m.in. na gorączkę (38,5-39 ºC), ból głowy, bardzo silne bóle mięśni, męczący kaszel z bólami i dyskomfortem w klatce piersiowej oraz wyczerpanie.

Przeziębienie ma zazwyczaj łagodniejszy przebieg. Objawy rozwijają się powoli i rzadko prowadzą do powikłań. Podczas przeziębienia pacjenci nie skarżą się na bóle mięśniowo-stawowe i nie doświadczają duszności. Natomiast najbardziej doskwierające objawy (które wyraźnie nie manifestują się w przypadku zakażenia wirusem grypy) to chrypka, intensywne kichanie, wodnisty katar i zatkany nos.

COVID-19 (wywołany przez wirusa SARS-CoV-2) ma objawy podobne do grypy. Utrata węchu i smaku nie jest objawem specyficznym dla COVID-19 – na początku pandemii występowała często, wraz z pojawianiem się nowych wariantów koronawirusa spotyka się te objawy coraz rzadziej. Jedyną metodą zweryfikowania, czy jest się zakażonym wirusem grypy typu A, B czy koronawirusem, jest wykonanie powszechnie dostępnego, szybkiego testu antygenowego za pomocą wymazu z nosa.

Leczenie grypy najczęściej opiera się na łagodzeniu objawów oraz wspieraniu organizmu w walce z wirusem. Dla większości chorych na grypę zaleca się: pozostanie w domu przez 7 dni od wystąpienia objawów, odpoczynek i picie dużej ilości płynów. Dzięki temu organizm może samodzielnie walczyć z wirusem i zyskuje czas do tego, aby dobrze się zregenerować.

W celu łagodzenia objawów lekarz może zalecić przyjmowanie leków przeciwgorączkowych i przeciwbólowych (paracetamolu czy niesteroidowych leków przeciwzapalnych).

Pamiętaj, że nie należy stosować kwasu acetylosalicylowego (aspiryny) u dzieci i młodzieży do ukończenia 18. roku życia, ze względu na ryzyko wystąpienia zespołu Reye’a.

Leczenie przyczynowe stosuje się w przypadkach ciężkiego przebiegu grypy oraz u osób z grupy podwyższonego ryzyka — kobiet w ciąży, osób starszych, małych dzieci, pacjentów przewlekle chorych (astma, cukrzyca zastoinowa niewydolność serca), a także u pacjentów z osłabioną odpornością.

W takich sytuacjach lekarz może rozważyć terapię antywirusową. Leki przeciwwirusowe powinny być zastosowane w ciągu 48 godzin od wystąpienia pierwszych objawów grypy. Leczenie przeciwwirusowe może zmniejszyć ryzyko hospitalizacji i zgonu, zwłaszcza u osób z grupy ryzyka.

W większości przypadków organizmowi udaje się zwalczyć wirusa grypy po około 7 dniach. Są jednak sytuacje, w których konieczna jest dodatkowa konsultacja medyczna, a nawet hospitalizacja. Należy natychmiast udać się do szpitala, jeśli zaobserwujesz u siebie lub swoich bliskich:

trudności w oddychaniu lub odkrztuszaniu wydzieliny.

Grypa jest powszechną chorobą wirusową i często dotyka także kobiety w ciąży oraz młode mamy karmiące piersią. W literaturze nieczęsto odnotowuje się poważne przypadki powikłań ciąży związanych z grypą. W rzadkich przypadkach podkreśla się związek zwiększonego ryzyka powikłań grypy ze stanem fizjologicznym kobiety — istnieje pewne ryzyko poronień na wczesnych etapach ciąży i w przypadku III trymestru ryzyko przedwczesnego porodu. Wirus jednak nie przekracza bariery łożyska, dlatego sam w sobie nie jest zagrożeniem dla płodu.

Jeśli kobieta zachoruje na grypę w okresie laktacji, może bezpiecznie kontynuować karmienie piersią, ponieważ wirusy grypy nie przenikają do mleka matki. W takich przypadkach zaleca się jednak przestrzeganie zasad higieny, aby zminimalizować ryzyko zakażenia dziecka przez kontakt ze skażonymi powierzchniami. Przed każdym karmieniem warto myć ręce, a podczas kontaktu z dzieckiem można zakładać maseczkę na twarz (po każdym karmieniu należy wyrzucić ją do kosza), aby chronić je przed bezpośrednim kontaktem z wirusem.

Kobiety w ciąży oraz kobiety karmiące piersią mogą bezpiecznie szczepić się przeciwko grypie. Szczepienia są bezpieczne i wręcz zalecane. 

Istotna jest przede wszystkim profilaktyka. W sezonie grypowym szczególnie ważne jest stosowanie zasad higieny. Mycie rąk to jedna z najprostszych, a zarazem najbardziej skutecznych metod zmniejszania ryzyka zakażenia wirusami grypy. Warto również unikać bliskiego kontaktu z osobami chorymi, a jeśli sami chorujemy także przestrzegać kilku zasad, aby zminimalizować ryzyko rozprzestrzeniania wirusa.

Najskuteczniejszą metodą profilaktyki są coroczne szczepienia. Faktem jest jednak, że szczepienie przeciwko grypie nie daje 100% gwarancji ochrony przed chorobą, ale znacząco zmniejsza ryzyko ciężkiego przebiegu grypy, hospitalizacji i powikłań związanych z infekcją. Skuteczność szczepionki zależy od sezonu i stanu zdrowia chorego, ale także od dopasowania składu preparatu do aktualnie krążących szczepów wirusa.

Szczepionki są dostosowane do każdego sezonu grypowego i warto je przyjmować co roku. W zależności od sezonu epidemicznego grypa charakteryzuje się śmiertelnością o zmiennym ryzyku, a jej powikłania mogą być w różnym stopniu niebezpieczne dla zdrowia.

U zdrowych dorosłych grypa najczęściej przebiega łagodnie, jednak w niektórych przypadkach może prowadzić do poważnych powikłań. Konsekwencją grypy może być:

Powikłania często występują w okresie ustępowania objawów. Grypa może prowadzić do zaostrzenia objawów choroby podstawowej lub do pogorszenia stanu zdrowia upośledzając czynność układu oddechowego, lub usuwanie wydzieliny z dróg oddechowych. Taki stan w efekcie może prowadzić do konieczności hospitalizacji. 

W polskich stacjach sanitarno-epidemiologicznych prowadzi się bardzo szczegółową statystykę zachorowań i podejrzenia zachorowań na grypę. Gromadzone dane pokazują, jak powszechna i niebezpieczna może być ta choroba. 

W ciągu zaledwie jednego tygodnia (najnowsze udostępnione dane pochodzą z czerwca 2023 roku) odnotowano prawie 75 tys. nowych zachorowań, spośród których najwięcej dotyczyło najmłodszych (dzieci w wieku 0-4 lat) i osób po 65 roku życia.

Grypę można skutecznie leczyć i tym samym zapobiegać jej poważnym powikłaniom. Nie warto bagatelizować prawdopodobieństwa zakażenia wirusem grypy i sprowadzać go do „zwykłego przeziębienia”. Postępuj świadomie i zapisz się na szczepienie przeciwko grypie, aby możliwie skutecznie chronić swoje zdrowie w okresie zwiększonego ryzyka zachorowań.

Konsultacja merytoryczna: lek. Ireneusz Markowski
Dyrektor Medyczny POLMED