Dyskopatia kręgosłupa – przyczyny, objawy i skuteczne metody leczenia

Z tego artykułu dowiesz się:

• Czym jest dyskopatia?
• Przyczyny dyskopatii – jak dochodzi do uszkodzenia krążka międzykręgowego?
• Rodzaje dyskopatii w zależności od lokalizacji
• Dyskopatia – objawy. Jak rozpoznać problem?
• Diagnostyka dyskopatii – jakie badania są wykonywane?
• Leczenie dyskopatii – metody zachowawcze i operacyjne
• Profilaktyka bólu kręgosłupa

Czym jest dyskopatia?

Kręgosłup człowieka składa się z kręgów kostnych ułożonych jeden na drugim. Między ich trzonami znajdują się krążki międzykręgowe (potocznie nazywane dyskami). Każdy z nich można porównać do elastycznej poduszki amortyzującej ruchy i przeciążenia. Dzięki obecności krążków kręgosłup nie jest sztywną strukturą, lecz może się zginać, obracać i pochłaniać wstrząsy.

Dysk składa się z dwóch głównych części (oddzielonych od trzonów kręgów blaszką/chrząstką graniczną).

• W jego wnętrzu znajduje się jądro miażdżyste (dla lepszego zobrazowania możemy określić je rdzeniem krążka międzykręgowego) – to substancja o konsystencji gęstego żelu, bogata w wodę i związki zdolne do jej wiązania. Dzięki takiej budowie dysk zachowuje sprężystość i równomiernie przenosi nacisk.
• Rdzeń krążka otacza pierścień włóknisty, zbudowany z warstw włókien kolagenowych – jego budowę możemy porównać do ułożenia słojów drzewa, ale z tą różnicą, że włókna w każdej warstwie biegną pod innym kątem. Dzięki temu tworzą wyjątkowo wytrzymałą strukturę.

Pierścień utrzymuje jądro w odpowiednim miejscu i zapobiega jego przemieszczeniu. Taka budowa kręgosłupa pozwala równomiernie rozkładać siły działające na układ kostny podczas stania, chodzenia czy dźwigania ciężarów.

Dyskopatia to termin, który odnosi się do schorzenia tych struktur. Rozwija się, gdy dochodzi do postępujących zmian zwyrodnieniowych kręgosłupa, skutkujących stopniową utratą powyżej opisanych właściwości i pojawieniem się związanych z tym objawów.

Początek zmian związany jest z odwodnieniem wewnętrznej części kręgów. Utrata wody zmniejsza ich zdolność do równomiernego rozkładania sił. Z wiekiem i/lub pod wpływem przewlekłych obciążeń, krążki międzykręgowe zmieniają swoją strukturę – dochodzi do zmniejszenia ilości proteoglikanów i związanej z nimi wody.

Proteoglikany to złożone cząsteczki zbudowane z części białkowej oraz dołączonych do niej długich łańcuchów cukrowych, które mają bardzo silną zdolność wiązania wody. Dzięki temu tkanki, w których występują, zyskują sprężystość i odporność na ucisk.

Kiedy ilość proteoglikanów spada, obniża się także stężenie wody. Struktury kręgosłupa stają się mniej elastyczne, gorzej amortyzują naciski i łatwiej ulegają deformacjom. To właśnie ten proces stanowi jeden z pierwszych etapów rozwoju dyskopatii.

Osłabiony pierścień włóknisty staje się podatny na pęknięcia. W takiej sytuacji części jądra miażdżystego mogą przesuwać się w stronę kanału kręgowego. Gdy dojdzie do kontaktu z korzeniami nerwów rdzeniowych, u pacjenta pojawiają się dolegliwości. Poza samym mechanicz­nym naciskiem, przyczyną wystąpienia charakterystycznych symptomów jest stan zapalny (jądro miażdżyste może uwalniać substancje zdolne do jego wywołania). Taka reakcja może nasilać występujące dolegliwości, nawet gdy przemieszczenie fragmentu dysku jest stosunkowo niewielkie.

Zmiany w krążkach międzykręgowych pojawiają się u każdego człowieka wraz z wiekiem. Takie procesy są elementem naturalnego starzenia się tkanek. Jednak w badaniach obrazowych można je zaobserwować nawet u osób, które nigdy nie doświadczyły dolegliwości bólowych.

Tu pojawia się pewna różnica – nie każde zwyrodnienie dysku to dyskopatia. Jeśli zmiany widoczne w rezonansie magnetycznym nie dają objawów, częściej mówi się o degeneracji związanej z wiekiem. Dopiero wtedy, gdy odwodnione i zdeformowane krążki zaczynają uciskać nerwy lub podrażniać inne struktury kręgosłupa, pojawia się obraz choroby – czyli dyskopatia objawowa.

Rozwojowi dyskopatii sprzyjają:

• przewlekłe przeciążanie (praca fizyczna, dźwiganie),
• siedzący tryb życia i brak regularnej aktywności ruchowej,
• nieprawidłowa masa ciała (nadwaga i otyłość),
• palenie tytoniu,
• urazy w obrębie kręgosłupa,
• uwarunkowania genetyczne, które mogą wpływać na jakość tkanki łącznej.

Rodzaje dyskopatii w zależności od lokalizacji

Kręgosłup człowieka dzieli się na odcinek szyjny, piersiowy i lędźwiowy. Poniżej znajduje się kość krzyżowa oraz guziczna. Krążki międzykręgowe rozmieszczone są pomiędzy trzonami kręgów od szyi aż do przestrzeni lędźwiowo-krzyżowej. W obrębie kości krzyżowej i guzicznej już ich nie ma, ponieważ kręgi w tych częściach kręgosłupa tworzą jednolitą strukturę kostną, która nie wymaga dodatkowej amortyzacji (S1 i S2 nie są już oddzielone dyskiem).

Każdy odcinek opisuje się literą i kolejnym numerem kręgu:

• C (cervicalis) – odcinek szyjny, liczy 7 kręgów od C1 do C7;
• Th (thoracalis) – odcinek piersiowy, złożony z 12 kręgów od Th1 do Th12;
• L (lumbalis) – odcinek lędźwiowy, ma 5 kręgów od L1 do L5;
• S (sacrum) – kość krzyżowa, powstała na skutek zrośnięcia się 5 kręgów od S1 do S5;
• Co (coccygis) – kość guziczna, która jest pozostałością 3 lub 4 zrośniętych kręgów od Co1 do Co4.

Oznaczenia krążków międzykręgowych wynikają z ich położenia pomiędzy kolejnymi kręgami kręgosłupa. Na przykład:

• C5-C6 – krążek między piątym i szóstym kręgiem szyjnym;
• Th7-Th8 – krążek między siódmym i ósmym kręgiem piersiowym;
• L4-L5 – krążek między czwartym i piątym kręgiem lędźwiowym;
• L5-S1 – krążek pomiędzy piątym kręgiem lędźwiowym a pierwszym krzyżowym,

Skrótów używa się na całym świecie w opisach badań obrazowych i w dokumentacji medycznej, ponieważ pozwalają bardzo dokładnie wskazać lokalizację, w której doszło do zmian lub urazów.

Dyskopatia szyjna

W odcinku szyjnym kręgosłupa największe przeciążenia występują w dolnych segmentach. Charakterystyczne są zmiany, które prowadzą do powstawania dyskopatii C5-C6 oraz C6-C7.

Objawy wynikają z ucisku na korzenie nerwowe biegnące do kończyn górnych. Pacjent odczuwa ból karku, drętwienie palców, mrowienie oraz zmniejszoną siłę mięśni rąk. Przy dużym nacisku może dojść do zmniejszenia siły chwytu dłoni, trudności w unoszeniu ramienia albo problemów z koordynacją ruchową palców.

Dyskopatia piersiowa

Każdy z 12 kręgów odcinka piersiowego łączy się z żebrami. Dzięki temu jest stabilniejszy i mniej podatny na urazy niż inne części kręgosłupa. Z tego względu występowanie dyskopatii w tym odcinku zdarza się stosunkowo rzadko, a jej symptomy bywają nietypowe.

Objawy lokalizuje się po bokach klatki piersiowej, wzdłuż żeber lub w przestrzeni międzyłopatkowej. Podrażnienie nerwów może dawać uczucie opasującego bólu, który może mylnie przypominać dolegliwości związane z nieprawidłową pracą serca lub układu oddechowego.

Dyskopatia lędźwiowa

Odcinek kręgosłupa lędźwiowego przenosi największe obciążenia całego ciała, dlatego to właśnie w tej lokalizacji zmiany zwyrodnieniowe występują najbardziej powszechnie – najczęstszym problemem jest dyskopatia L4-L5 i L5-S1.

Typowym objawem jest silny ból promieniujący do kończyn dolnych. Dla schorzeń w obrębie odcinka lędźwiowego kręgosłupa charakterystyczna jest rwa kulszowa – ból biegnący od dolnej części pleców przez pośladek aż do stopy wzdłuż przebiegu nerwu kulszowego.

W bardziej zaawansowanych przypadkach dyskopatii w odcinku lędźwiowym pojawiają się zaburzenia czucia, niedowład mięśni nóg, a nawet trudności w kontrolowaniu zwieraczy pęcherza i odbytu (nietrzymanie moczu i kału).

W dyskopatii objawy pojawiają się stopniowo, mają tendencję do narastania i często nasilają się w godzinach porannych. Typowy jest tzw. ból korzeniowy – biegnący zgodnie z dermatomem unerwienia danego nerwu (czyli wzdłuż obszaru skóry, za którego czucie odpowiada ten nerw). Dzięki temu neurolog może z dużą dokładnością wskazać, który dysk jest uszkodzony.

Dolegliwości można podzielić ze względu na ich charakter. Wyróżnia się objawy bólowe, neurologiczne i rozciągowe.

Dolegliwości związane z bólem cechują się:

• lokalizacją miejscową – uczuciem sztywności, nacisku lub kłucia w określonym odcinku kręgosłupa. Dolegliwości zwykle nasilają się przy dźwiganiu, długim siedzeniu lub w niektórych pozycjach;
• lokalizacją promieniującą – przesuwaniem się wzdłuż kończyny w kierunku palców (w rękach przy dyskopatii szyjnej, w nogach przy lędźwiowej). Ból może być piekący, przeszywający albo przypominać „prąd”;
• lokalizacją opasującą – typową dla odcinka piersiowego.

Objawy neurologiczne to:

• mrowienie i drętwienie – uczucie „mrówek na skórze” albo utrata czucia w określonym obszarze kończyny;
• malejąca siła mięśniowa – trudności w unoszeniu ramienia, słabszy chwyt dłoni lub „uciekająca” stopa;
• zaburzenia odruchów – np. odruchu kolanowego lub skokowego.

Objawy rozciągowe i napięciowe (dolegliwości pojawiające się w sytuacjach, gdy dochodzi do zwiększonego napięcia w obrębie uszkodzonego dysku lub podrażnionego nerwu) to:

• ból nasilający się przy kaszlu, kichaniu czy śmiechu;
• narastające dolegliwości przy długim siedzeniu;
• uczucie ciągnięcia – przy pochylaniu się, prostowaniu nogi albo unoszeniu ręki.

U niektórych pacjentów zmiany degeneracyjne prowadzą do powstania przepukliny krążka. Dochodzi wówczas do wyraźnego przemieszczenia jądra miażdżystego poza osłabiony pierścień włóknisty. Wysunięty fragment naciska na struktury znajdujące się w kanale kręgowym.

Przepuklina krążka przybiera różne postacie. W zależności od tego, jak bardzo struktury kręgosłupa zmienią swoją lokalizację, wyróżnia się:

• protruzję – jądro wypukla się do kanału kręgowego, ale pierścień nadal pozostaje zamknięty;
• ekstruzję – jądro przełamuje pierścień i wydostaje się na zewnątrz;
• sekwestrację – oderwany fragment jądra przemieszcza się w kanale kręgowym i może uciskać nerwy w zupełnie innym miejscu niż pierwotna zmiana.

Objawy przepukliny zwykle są bardziej nasilone niż przy samej dyskopatii. Przepuklina najczęściej występuje w odcinku lędźwiowym na poziomach L4-L5 oraz L5-S1. Ucisk na nerw kulszowy prowadzi wtedy do rwy kulszowej. W odcinku szyjnym przepuklina w segmentach C5-C6 albo C6-C7 daje obraz rwy barkowej – ból rozchodzi się od szyi przez bark do ręki, czemu towarzyszą drętwienie palców i problemy z chwytaniem.

Diagnostyka dyskopatii – jakie badania są wykonywane?

Podstawowym badaniem, które pozwala zdiagnozować występowanie dyskopatii, pozostaje rezonans magnetyczny kręgosłupa. Procedura pozwala zobrazować krążki międzykręgowe w pełnym przekroju, ocenić stopień ich odwodnienia oraz zaobserwować obecność pęknięć pierścienia włóknistego i ewentualną przepuklinę. Na podstawie wyników badania lekarz jest w stanie także ocenić, czy fragment dysku naciska na nerwy albo inne struktury.

W niektórych przypadkach wykorzystuje się tomografię komputerową lub RTG, szczególnie gdy istnieje potrzeba oceny struktur kostnych i ich położenia względem dysków. Uzupełniająco wykonuje się również badania elektrofizjologiczne, które pozwalają zbadać przewodnictwo nerwowe i ocenić, czy ucisk na nerw przełożył się na zaburzenia jego pracy.

Procedura diagnostyczna zwykle rozpoczyna się, gdy u pacjenta pojawiają się pierwsze objawy dyskopatii, które zaczynają przeszkadzać w codziennym funkcjonowaniu. Niestety wczesne dolegliwości często bywają ignorowane. Kiedy pacjent zgłasza się do gabinetu, na pierwszej wizycie lekarz przeprowadza szczegółowy wywiad i badanie fizykalne (ocenia ruchomość, sprawdza obecność objawów neurologicznych i rozciągowych).

Już na tym etapie specjalista jest w stanie wstępnie ustalić, czy ból ma charakter typowy dla choroby zwyrodnieniowej kręgosłupa, czy jest wynikiem innych przyczyn. Niemniej dalsze postępowanie zazwyczaj wymaga wdrożenia bardziej szczegółowej diagnostyki. Lekarz wystawia skierowanie na niezbędne badania i może przepisać leki, które pomogą czasowo złagodzić objawy.

Ważnym etapem procesu diagnostycznego jest odróżnienie zmian będących wynikiem naturalnego starzenia od tych, które wywołały wystąpienie dyskopatii. Obraz widoczny w rezonansie nie zawsze świadczy o występowaniu dolegliwości, dlatego lekarz zawsze zestawia wyniki badań z doświadczeniami pacjenta.

Dyskopatia to choroba, która przez wiele lat była utożsamiana głównie z bólem pleców i koniecznością odpoczynku. Współcześnie podchodzi się inaczej do metod wykorzystywanych w terapii – sposoby leczenia dyskopatii nie są ukierunkowane na unikanie czynników, które nasilają problem (np. ruchu), a na przywracanie sprawności i ochronę funkcji kręgosłupa.

Zależnie od stanu pacjenta lekarz może zaproponować leczenie zachowawcze lub leczenie operacyjne. Zanim podejmie decyzję, ocenia wyniki badań, rodzaj dolegliwości i ich wpływ na codzienne życie osoby zmagającej się z problemem.

Rehabilitacja i fizjoterapia

Podstawą postępowania w przypadku dyskopatii kręgosłupa jest fizjoterapia. Ćwiczenia wzmacniające mięśnie przykręgosłupowe stabilizują kolejne kręgi, odciążają dyski i uczą prawidłowych wzorców poruszania się.

W postępowaniu stosuje się różne formy terapii dyskopatii – leczenie może opierać się na:

• kinezyterapii (ćwiczeniach ruchowych),
• fizykoterapii (zabiegach z wykorzystaniem ciepła, zimna lub prądu),
• masażach (terapii manualnej).

Częścią rehabilitacji jest także nauka ergonomii wykonywania codziennych czynności – dzięki niej pacjent wie, jak unikać przeciążania od strony kręgosłupa przy podnoszeniu ciężarów, pracy czy długotrwałym staniu.

Leczenie farmakologiczne

Gdy objawy bólowe schorzeń kręgosłupa są nasilone, lekarz może podjąć decyzję o włączeniu farmakoterapii. Najczęściej stosuje się niesteroidowe leki przeciwzapalne, które zmniejszają stan zapalny i ucisk w okolicy nerwów. W ostrych stanach rozważa się silniejsze preparaty przeciwbólowe, a czasem leki zmniejszające napięcie mięśni. W leczeniu bólu neuropatycznego u niektórych pacjentów stosuje się również leki przeciwpadaczkowe i leki przeciwdepresyjne.

W wybranych przypadkach wykonuje się iniekcje sterydowe w okolice objęte zapaleniem. Podanie leku bezpośrednio w pobliże zmienionego dysku działa szybciej niż terapia doustna. Pozwala zredukować ból na tyle, by pacjent mógł podjąć aktywną rehabilitację.

Leczenie chirurgiczne – kiedy jest konieczne?

Chirurgia kręgosłupa jest rozwiązaniem zarezerwowanym dla sytuacji, gdzie inne sposoby leczenia dyskopatii nie przynoszą efektu. Leczenie operacyjne (najczęściej discektomię) rozważa się, gdy objawy dyskopatii utrzymują się mimo długotrwałej terapii zachowawczej lub gdy dochodzi do poważnych powikłań neurologicznych.

Najczęściej wykonywane są zabiegi, podczas których neurochirurg usuwa fragment jądra miażdżystego uciskający na korzenie nerwowe. W wybranych sytuacjach konieczne bywa także usztywnienie segmentu kręgosłupa albo wszczepienie implantu dysku. Każda operacja kręgosłupa wiąże się z określonym ryzykiem, dlatego chirurgiczne leczenie dyskopatii jest poprzedzone wnikliwą analizą badań i wywiadu.

Jak zapobiegać dyskopatii? Profilaktyka bólu kręgosłupa

Dyskopatia jest wynikiem stopniowych zmian w obrębie krążków międzykręgowych. Proces ten przyspieszają regularne i nadmierne obciążenia, brak ruchu czy niekorzystne nawyki. Choć całkowite wyeliminowanie ryzyka nie jest możliwe, wskazuje się sposoby, które realnie zmniejszają prawdopodobieństwo wystąpienia dyskopatii i innych schorzeń kręgosłupa.

Jak zapobiec dyskopatii?

• Ćwicz regularnie, aby wzmacniać mięśnie brzucha, pleców i pośladków.
• Rozciągaj się, aby utrzymać prawidłową ruchomość kręgosłupa.
• Ruszaj się codziennie.
• Korzystaj z zaleceń fizjoterapeuty przy doborze ćwiczeń.
• Dbaj o ergonomię stanowiska pracy przy biurku.
• Rób przerwy w siedzeniu.
• Unikaj długiego stania i leżenia na brzuchu.
• Nie dźwigaj więcej, niż jesteś w stanie unieść – podnoś ciężary z ugiętymi kolanami i prostymi plecami.
• Noś wygodne buty z dobrą amortyzacją.
• Dbaj o pełnowartościową dietę, nawodnienie i utrzymuj prawidłową masę ciała.
• Śpij na średnio twardym materacu i dopasowanej poduszce.
• Ogranicz noszenie butów na wysokim obcasie.
• Zawsze rozkładaj ciężar równomiernie na obie strony ciała (wybieraj plecak zamiast toreb).