Wyprysk potnicowy – skąd się biorą swędzące pęcherzyki na dłoniach i jak je leczyć?

Z tego artykułu dowiesz się:

• Co to jest wyprysk potnicowy?
• Przyczyny powstawania wyprysku potnicowego
• Objawy wyprysku potnicowego
• Diagnostyka i rozpoznanie choroby
• Leczenie wyprysku potnicowego
• Profilaktyka i zapobieganie nawrotom

Co to jest wyprysk potnicowy?

Egzema (nazywana też wypryskiem) to przewlekła choroba zapalna skóry. Sam termin odnosi się do szerokiej grupy schorzeń, które łączy nawrotowy przebieg, obecność stanu zapalnego i charakterystyczne zmiany skórne. W klasyfikacji ICD-11 cała ta grupa figuruje pod określeniem eczema/dermatitis.

Wyprysk potnicowy, dawniej określany również potnicą, jest jedną z odmian egzemy. Choroba pojawia się na dłoniach i stopach – w miejscach, w których skóra ma szczególną budowę – nie zawiera mieszków włosowych, charakteryzuje się grubą warstwą rogową i dużą liczbą ekrynowych gruczołów potowych.

W języku polskim stosuje się nazwę „wyprysk potnicowy”. W literaturze międzynarodowej funkcjonują dwa inne określenia.

• Pierwsze – eczema dyshidroticum – wskazuje na przynależność schorzenia do grupy wyprysków.
• Drugie – dyshidrosis – nazwa wywodzi się z greki (dys oznacza „zaburzenie”, a hidros – „pot”).

Wszystkie określenia odnoszą się do tej samej jednostki chorobowej.

Warto zagłębić się w historię nazewnictwa, bo już na wstępie może wiele wyjaśnić. W XIX wieku przyjęto termin dyshidrosis, ponieważ uważano, że podłożem rozwoju choroby jest nieprawidłowe wydzielanie potu (na co jednoznacznie wskazuje dosłownie tłumaczona etiologia słowa). Obecnie wiemy, że potliwość nie wyjaśnia w pełni istoty choroby. Mimo to termin utrwalił się i do dziś pojawia się w wielu publikacjach. Nowsze i częściej stosowane określenie to eczema dyshidroticum.

Osobne miejsce zajmuje określenie pompholyx. To słowo greckiego pochodzenia, które oznacza „pęcherz”. W dermatologii odnosi się do obrazu choroby, w którym dominują charakterystyczne głęboko osadzone i napięte pęcherze z płynem surowiczym. W części publikacji używa się go jako synonimu wyprysku potnicowego, natomiast inni autorzy zastrzegają je wyłącznie dla cięższej postaci pęcherzowej.

Wyprysk potnicowy to choroba, którą diagnozuje się przede wszystkim na podstawie lokalizacji zmian i obrazu skóry. Charakterystycznym objawem są wykwity, które występują na stopach i dłoniach – najczęściej na wewnętrznych powierzchniach skóry dłoni, bokach palców oraz na podeszwach stóp.

Wyprysk potnicowy należy do grupy schorzeń o wieloczynnikowym charakterze rozwoju. Nie istnieje jedna przyczyna, którą można wskazać jako źródło problemu. Mówi się raczej o podatności skóry na rozwój procesu zapalnego w odpowiedzi na różne bodźce.

W badaniach nad przyczynami wyprysku potnicowego zwracano uwagę na predyspozycje genetyczne, cechy bariery naskórkowej oraz reakcje układu odpornościowego.

Czynniki drażniące i alergeny

Skóra dłoni i stóp codziennie styka się z wieloma substancjami, które mogą wywołać reakcję zapalną.

Kontakt ze środkami myjącymi, rozpuszczalnikami czy nawet niektórymi kosmetykami prowadzi do uszkodzenia bariery naskórkowej. Agresywne detergenty mają zdolność do wypłukiwania związków lipidowych. Przy dłuższym kontakcie ze skórą mogą powodować, że ta staje się sucha i łatwiej ulega mikroskopijnym uszkodzeniom.

Powtarzająca się ekspozycja na czynniki drażniące sprzyja powstawaniu podrażnień, które następnie przekształcają się w zmiany zapalne – każdy człowiek, wystawiony na długotrwały kontakt z agresywną substancją, zareaguje w podobny sposób.

Inny przebieg obserwuje się w sytuacji, gdy czynnikiem wyzwalającym jest alergen. Tutaj istotna jest nadwrażliwość osobnicza. Najczęściej chodzi o reakcję typu późnego (alergiczną reakcję kontaktową).

U osoby z nadwrażliwością reakcja rozwija się za każdym razem, gdy dojdzie do ponownego kontaktu z tym samym czynnikiem (niezależnie od stanu skóry). Już bardzo mała ilość tych substancji wystarczy, by w ciągu kilkudziesięciu godzin od kontaktu pojawiły się ogniska zapalne.

W tym miejscu warto podkreślić różnicę między wypryskiem kontaktowym a potnicowym.

• Zmiany, które powstają w wyniku kontaktu z drażniącą substancją lub alergenem, zalicza się do wyprysku kontaktowego.
• Wyprysk potnicowy jest natomiast odrębną odmianą egzemy, związaną przede wszystkim z lokalizacją na powierzchni dłoni lub stóp oraz z charakterystycznym obrazem pęcherzyków.

Nie oznacza to jednak, że reakcja alergiczna nie ma znaczenia w patogenezie tego problemu – u części pacjentów alergia kontaktowa może być przyczyną potnicy i wywoływać kolejne zaostrzenia.

W praktyce dermatologicznej odróżnienie podrażnienia od alergii bywa trudne. Zaplanowanie diagnostyki i leczenia wymaga doświadczenia specjalisty, ponieważ obraz zmian skórnych jest podobny.

Więcej na temat etapów procesu diagnostycznego i metod, którymi posługują się specjaliści, by rozpoznać wyprysk potnicowy, piszemy poniżej.

Nadpotliwość i stres

Jak już wiesz sam termin „dyshidrosis” powstał w XIX wieku i odzwierciedlał ówczesne przekonanie, że źródłem choroby jest zaburzone wydzielanie potu. W tamtym czasie uważano więc, że grudki na skórze rąk i stóp są skutkiem gromadzenia się potu pod naskórkiem. Z czasem badania histopatologiczne i immunologiczne obaliły tę teorię.

W dermatologii nadpotliwość traktuje się jako czynnik nasilający przebieg wyprysku potnicowego. Gruczoły potowe wydzielają pot, w którym znajdują się sole (chlorek sodu i w mniejszej ilości chlorek potasu oraz inne sole mineralne). Gdy pot gromadzi się na powierzchni skóry, jego składniki mogą ją podrażniać. Taka skóra szybciej pęka, rozwarstwia się, traci szczelność i staje się bardziej podatna na wnikanie alergenów oraz substancji drażniących – z tego powodu u osób z nadpotliwością obserwuje się częstsze nawroty wyprysku w okresach wzmożonego pocenia – na przykład podczas upałów lub intensywnej aktywności fizycznej.

W przypadku wyprysku potnicowego zwraca się także uwagę na stres – i nie bez powodu zestawiamy go w jednej części artykułu z nadpotliwością.

Związek między stresem a chorobami skóry jest dobrze opisany w psychodermatologii. Skóra i układ nerwowy są ze sobą ściśle powiązane już od etapu rozwoju embrionalnego, dlatego bodźce emocjonalne mają realny wpływ na przebieg dermatoz zapalnych.

W sytuacji stresu organizm uruchamia oś podwzgórze-przysadka-nadnercza. Dochodzi do wydzielania kortyzolu oraz adrenaliny. Hormon stresu (kortyzol) w krótkiej perspektywie działa immunosupresyjnie, ale przy długotrwałym napięciu prowadzi do zaburzeń w regulacji układu odpornościowego. W efekcie reakcje zapalne w skórze stają się bardziej nasilone i utrzymują się dłużej.

U pacjentów z wypryskiem potnicowym okresy zaostrzeń często zbiegają się z trudnymi doświadczeniami psychicznymi, przewlekłym napięciem w pracy, problemami osobistymi czy stanami lękowymi. Skóra reaguje wówczas szybciej i intensywniej, a zmiany utrzymują się dłużej niż w spokojniejszych okresach. 

Stres nie jest więc pojedynczą przyczyną dermatozy, ale wzmacnia proces zapalny i zwiększa podatność skóry na czynniki wyzwalające (także pod kątem zwiększonej ilości wydzielanego potu).

Choroby współistniejące

Wyprysk potnicowy to dermatoza, która rzadko występuje w całkowitej izolacji (bez współwystępowania innych schorzeń). Bardzo często pojawia się u osób, które zmagają się z innymi dermatozami zapalnymi lub chorobami o podłożu alergicznym. Wynika to z faktu, że w wielu przypadkach punktem wspólnym jest:

• osłabiona bariera naskórkowa – skóra jest bardziej podatna na działanie zewnętrznych czynników,
• nadmierna reaktywność immunologiczna – układ odpornościowy reaguje silniej na bodźce, które u innych osób nie wywołałyby objawów.

Wyprysk potnicowy pojawia się z większą częstotliwością u pacjentów, u których diagnozuje się także:

• atopowe zapalenie skóry (AZS),
• wyprysk kontaktowy,
• łuszczycę dłoni i stóp,
• grzybicę stóp i paznokci,
• astmę i alergiczny nieżyt nosa (choroby atopowe),
• infekcje bakteryjne skóry.

Zależności między tymi jednostkami nie są jednoznaczne i nie zostały do końca poznane. Obserwacje kliniczne wskazują na częste współwystępowanie, lecz nie wyjaśniają w pełni, dlaczego u jednych pacjentów dochodzi do rozwoju wyprysku potnicowego, a u innych nie. Część autorów podkreśla znaczenie czynników genetycznych i środowiskowych, inni zwracają uwagę na rolę układu immunologicznego i zaburzeń bariery skórnej. Wciąż nie udało się stworzyć spójnego modelu, który tłumaczyłby wszystkie zależności, dlatego potnicę traktuje się obecnie jako chorobę o wieloczynnikowym tle.

Objawy wyprysku potnicowego

Obraz wyprysku potnicowego jest na tyle charakterystyczny, że pozwala lekarzowi na postawienie rozpoznania już podczas badania fizykalnego.

Do objawów potnicy należą:

• pęcherzyki wypełnione płynem surowiczym,
• głębokie, napięte pęcherze o grubych ścianach,
• nasilony świąd, często poprzedzający pojawienie się zmian,
• rumień i obrzęk skóry,
• lokalizacja na bocznych powierzchniach palców (szczególnie drugiego i piątego palca ręki), w obrębie łuku stopy oraz na wewnętrznych powierzchniach dłoni,
• symetryczny układ zmian, 
• pęknięcia naskórka, tworzące bolesne nadżerki,
• łuszczenie się skóry w okresie gojenia,
• przebarwienia pozapalne i strupy po ustąpieniu pęcherzy.

Wyprysk potnicowy może rozpocząć się w różny sposób. U części pacjentów początek jest łagodny – niekiedy ogranicza się do kilku niewielkich ognisk, które mają charakter samoograniczający i ustępują po kilku dniach leczenia miejscowego. Diagnozuje się jednak przypadki ciężkich postaci potnicy – objawy przybierają wtedy bardziej rozległy charakter i obejmują całe dłonie lub podeszwy.

Warto zróżnicować dwie sytuacje, w których pacjenci zgłaszają się do dermatologa w bardziej zaawansowanych stadiach choroby:

• u części osób rzeczywiście początkowo występują pojedyncze pęcherzyki, które narastają powoli i dopiero po kilku tygodniach dają bardziej nasilony i charakterystyczny obraz;
• są też pacjenci, u których objawy pojawiają się nagle, rozwijają się szybko i od razu mają charakter rozległy – całe dłonie lub podeszwy w krótkim czasie pokrywają się pęcherzami.

Dlatego w praktyce klinicznej przyjmuje się, że wyprysk potnicowy ma różne fenotypy przebiegu – od lekkich i samoograniczających się po gwałtowne, ciężkie zaostrzenia.

Mimo charakterystycznych objawów nie ma jednej procedury, która pozwoliłaby rozpoznać potnicę – diagnostyka opiera się na zestawieniu obserwacji z wykluczeniem innych chorób skóry.

W przypadku podejrzenia wyprysku potnicowego należy udać się na konsultację dermatologiczną. Podczas wizyty lekarz przeprowadza wywiad (pyta o historię zdrowotną, możliwe narażenie na czynniki ryzyka i kwestie związane z wystąpieniem objawów), a następnie przeprowadza badanie fizykalne – ogląda skórę i zwraca uwagę na lokalizację zmian, ich rozmieszczenie i charakter.

W procesie diagnostycznym stosuje się zasadę wykluczania. Jeśli specjalista widzi wskazania, zleca kolejne procedury. Sposób diagnozowania u każdego pacjenta może być nieco inny, ponieważ w planowaniu postępowania dermatolog bierze pod uwagę indywidualne prawdopodobieństwo występujące u pacjenta – wpływa na nie sytuacja zdrowotna, narażenie na czynniki drażniące, możliwe występowanie alergii czy historia dotychczasowego leczenia.

W pierwszej kolejności pada hipotetyczne pytanie, czy objawy mogą być spowodowane inną chorobą. Aby to sprawdzić, najpierw analizuje się możliwość wystąpienia zakażenia (bakteryjnego lub grzybiczego) – w tym celu pobiera się materiał do badań mikrobiologicznych. Jeśli wynik jest ujemny, lekarz przechodzi do następnego etapu.

Rozważa się, czy istnieje prawdopodobieństwo, że pacjent reaguje alergicznie na substancje ze swojego otoczenia. Do sprawdzenia tej hipotezy służą testy płatkowe, które mogą wskazać, czy skóra reaguje nadmiernie na kontakt z określonym alergenem.

Testy płatkowe służą do rozpoznania alergicznego kontaktowego zapalenia skóry. Polegają na tym, że na skórę nakleja się specjalne plastry z komorami wypełnionymi niewielką ilością alergenów w standaryzowanych stężeniach. Po 48 i 72 godzinach dermatolog ocenia reakcję skóry.

U części osób z wypryskiem potnicowym testy płatkowe mogą ujawnić nadwrażliwość na metale (np. nikiel, kobalt, chrom) lub inne alergeny, które nie są przyczyną samej potnicy, ale mogą ją nasilać lub utrudniać leczenie. Dlatego wykonanie testów jest uzasadnione szczególnie w przewlekłym, nawrotowym przebiegu choroby lub w sytuacji, gdy objawy nie ustępują po standardowej terapii.

Gdy testy nie potwierdzają alergii, należy przeprowadzić kolejne procedury różnicujące. Najczęściej rozważa się inne dermatozy o charakterze zapalnym, a w razie potrzeby pobiera wycinek skóry do badań histopatologicznych.

Można powiedzieć, że w praktyce proces diagnostyczny przypomina stopniowe zawężanie kręgu potencjalnych przyczyn.

Każdy kolejny krok – wywiad, badanie skóry, test laboratoryjny i badanie histologiczne – wyklucza część podejrzeń. Dopiero wtedy, gdy wszystkie inne możliwości zostaną odrzucone, a obraz kliniczny jest zgodny z typowymi cechami choroby, lekarz może potwierdzić wyprysk potnicowy.

Leczenie wyprysku potnicowego

Leczenie potnicy jest procesem, który opiera się na połączeniu farmakoterapii i właściwej pielęgnacji skóry. Głównym celem jest złagodzenie objawów, przyspieszenie gojenia oraz zmniejszenie ryzyka nawrotów.

Sposób postępowania dopasowuje się do obrazu choroby. Lekarz może zalecić jeden protokół leczenia w ostrym rzucie z pęcherzami, a inny w przypadku postaci przewlekłej z pęknięciami i łuszczeniem się skóry.

Leczenie farmakologiczne

Podstawą leczenia pozostaje unikanie kontaktu z czynnikiem wyzwalającym – farmakoterapia jedynie wspiera kontrolę reakcji zapalnej.

Leczenie farmakologiczne wyprysku potnicowego ma na celu przede wszystkim złagodzenie objawów stanu zapalnego i zmniejszenie ryzyka nawrotów.

Leki przeciwzapalne stosowane miejscowo w kremach lub maściach zmniejszają obrzęk, rumień i pęcherze. Gdy dominuje silny świąd, lekarz może zalecić doustne leki przeciwhistaminowe, które nie leczą samej potnicy, ale osłabiają reakcję organizmu na histaminę i dzięki temu redukują uporczywe swędzenie.

W cięższych lub przewlekłych postaciach potnicy dłoni i stóp rozważa się krótkotrwałe leczenie ogólne (doustne) – glikokortykosteroidami albo lekami immunosupresyjnymi – aby ograniczyć nadmierną odpowiedź immunologiczną.

Jeżeli u pacjenta rozpoznano wyprysk potnicowy, jednak przy tym pojawiły się objawy nadkażenia bakteryjnego lub grzybiczego, wprowadza się antybiotykoterapię lub leki przeciwgrzybicze. Tutaj jednak leczenie dotyczy infekcji wtórnej, a nie samego wyprysku.

W przypadku podłoża alergicznego specjalista może zalecić przyjmowanie leków przeciwalergicznych – w tym przypadku farmakoterapia również jest ukierunkowana na zmniejszenie nasilenia objawów wywołanych alergenem.

Leczenie domowe i pielęgnacja skóry

Wdrożenie farmakoterapii jest tylko jednym z elementów leczenia. Pacjent z wypryskiem potnicowym musi zwrócić uwagę na prawidłowy sposób pielęgnacji. Dobór kosmetyków powinien uwzględniać takie produkty, które będą ochraniać barierę skóry.

Najważniejsze jest systematyczne stosowanie emolientów. Preparaty tego typu odbudowują warstwę lipidową naskórka i zatrzymują w nim wodę. Skóra staje się mniej podatna na pękanie oraz podrażnienia.

W codziennej higienie ważne jest unikanie kontaktu z agresywnymi detergentami. Podczas prac domowych i wykonywania czynności zawodowych najlepiej zakładać rękawice ochronne – wewnętrzne bawełniane i zewnętrzne lateksowe albo winylowe.

U osób z nadpotliwością ważne jest ograniczenie skutków nadmiernego pocenia. W tym celu lekarz może zalecić przyjmowanie preparatów zmniejszających aktywność gruczołów potowych, jednak oprócz tego pacjent na co dzień musi dbać o higienę – częstą zmianę skarpet, noszenie przewiewnego obuwia i wkładek absorbujących wilgoć. Dłonie warto osuszać delikatnie, unikając energicznego pocierania, które dodatkowo uszkadza naskórek.

Z racji tego, że wyprysk potnicowy może rozwijać się w różnych lokalizacjach, a objawy mogą występować na powierzchni dłoni i podeszwach stóp, codzienne postępowanie powinno być dostosowane do symptomów danego pacjenta.

W okresach zaostrzeń ulgę przynoszą chłodne okłady, które zmniejszają uczucie swędzenia i podrażnienia.

Omawiając temat domowych sposobów leczenia potnicy, nie można też pominąć aspektu psychicznego. Stres, o którym mówiliśmy wcześniej, nasila przebieg choroby. Dlatego częścią terapii powinno być dbanie o równowagę psychiczną – odpoczynek, sen i aktywność fizyczną.

Troska o każdy z tych aspektów może poprawić stan zdrowia skóry i powinna stać się elementem codziennego funkcjonowania.

Profilaktyka i zapobieganie nawrotom

Zapobieganie wystąpieniu wyprysku potnicowego uwzględnia proste kroki. Ich skuteczność zależy od systematyczności i od tego, jak dobrze pacjent rozpozna swoje indywidualne czynniki wyzwalające.

Nie każdy reaguje w ten sam sposób – u jednej osoby źródłem problemu będzie kontakt z silnymi detergentami, u innej nadpotliwość albo stres. Dlatego profilaktyka nie ma jednego uniwersalnego schematu, lecz opiera się na świadomej obserwacji, a jej najważniejszym elementem jest unikanie bodźców, które wywołują lub nasilają objawy.

Podsumowanie

Wyprysk potnicowy to przewlekła, nawrotowa dermatoza, której przyczyny mają złożony charakter. Na rozwój choroby wpływają predyspozycje genetyczne, zaburzenia bariery skórnej, nadmierna reaktywność układu odpornościowego, a także kontakt z alergenami, substancjami drażniącymi, nadpotliwość i stres.

Objawy mogą mieć różną dynamikę, a proces diagnostyczny polega na stopniowym wykluczaniu innych schorzeń dermatologicznych. Leczenie potnicy wymaga cierpliwości i systematyczności, jednak świadomość objawów oraz odpowiednia pielęgnacja skóry pozwalają lepiej kontrolować przebieg choroby.