Rzeżączka (dwoinka rzeżączki) – objawy u kobiet i mężczyzn, leczenie i powikłania

Z tego artykułu dowiesz się:

• Czym jest rzeżączka i jak się przenosi?
• Objawy rzeżączki u kobiet i mężczyzn
• Diagnostyka rzeżączki – jakie badania wykonać?
• Leczenie rzeżączki
• Powikłania nieleczonej rzeżączki
• Jak zapobiegać zakażeniu rzeżączką?

Czym jest rzeżączka i jak się przenosi?

Rzeżączka to choroba wywoływana przez Gram-ujemną bakterię – dwoinkę rzeżączki (Neisseria gonorrhoeae). Bakteria atakuje błony śluzowe cewki moczowej, szyjki macicy, odbytu, gardła i oczu, w tych miejscach najczęściej rozwija się zakażenie.

Podstępny charakter choroby polega na tym, że często przebiega bezobjawowo, co sprzyja nieświadomemu przenoszeniu infekcji na kolejnych partnerów. Okres wylęgania, czyli czas od zakażenia do momentu, pojawienia się pierwszych oznak choroby jest różny dla obu płci. U mężczyzn pierwsze objawy występują zazwyczaj po 2-5 dniach, podczas gdy u kobiet okres ten jest dłuższy i wynosi od 7 do 14 dni.

Drogi zakażenia dwoinką rzeżączki

Główną drogą transmisji jest bezpośredni kontakt błon śluzowych z zakaźną wydzieliną.Do zakażenia może dojść w trakcie każdej formy aktywności seksualnej – waginalnej, analnej, oralnej czy oralno-analnej.

Szczególną drogą zakażenia jest transmisja wertykalna z chorej matki na dziecko podczas porodu siłami natury. Kontakt z wydzieliną z dróg rodnych może wywołać rzeżączkowe zapalenie spojówek u dziecka, które bez podania leków grozi trwałym uszkodzeniem wzroku.

Do czynników zwiększających ryzyko zakażenia zalicza się przede wszystkim:

• kontakty seksualne bez zabezpieczenia w postaci prezerwatywy;
• dużą liczbę partnerów;
• współistnienie innych schorzeń przenoszonych drogą płciową. 

Kobiety są biologicznie bardziej podatne na zakażenie niż mężczyźni w trakcie jednorazowego kontaktu seksualnego z osobą zakażoną.

Dwoinka rzeżączki należy do bakterii wrażliwych na czynniki zewnętrzne – nie znosi wysokiej temperatury, światła słonecznego ani wysuszenia, a zwykłe mydło czy płyn do mycia naczyń skutecznie ją niszczą. Dlatego zakażenie nie następuje w codziennych sytuacjach, tj. kontakt w pracy czy w domu.

Obraz kliniczny zakażenia jest zróżnicowany i zależy od płci oraz miejsca infekcji. Charakterystyczne objawy rzeżączki u mężczyzn przebiegają zazwyczaj bardziej alarmująco. Najczęściej występuje ostre zapalenie cewki moczowej. U kobiet pierwotnym miejscem zakażenia jest najczęściej kanał szyjki macicy. Objawy u kobiet są mniej intensywne niż u mężczyzn, przez co mogą być mylone z zapaleniem pęcherza czy infekcją grzybiczą.

Rzeżączka może przebiegać bezobjawowo, co znacznie utrudnia jej kontrolę. Bezobjawowy przebieg jest szczególnie częsty u kobiet – szacuje się, że dotyczy ponad 50% przypadków; U mężczyzn zdarza się to rzadziej, bo w ok. 10%, ale wciąż jest to istotny problem.

Rzeżączka – objawy poza narządami płciowymi

Choroba, która nie ogranicza się jedynie do narządów płciowych – rzeżączka może powodować:

• zapalenie gardła – jest wynikiem kontaktów oralno-genitalnych i w ponad 90% przypadków jest skąpoobjawowe. Jeśli pojawiają się objawy, są to ból gardła, zaczerwienienie tylnej ściany gardła i łuków podniebiennych;
• rzeżączkowe zapalenie odbytu – rozwija się w wyniku stosunku analnego lub (u kobiet) przez spływanie zakażonej wydzieliny (np. z pochwy). Symptomy obejmują świąd, pieczenie, bolesne parcie na stolec oraz śluzowo-ropną wydzielinę z odbytu. W takich przypadkach rzeżączka może przebiegać także bez objawów zakażenia;
• rozsiane zakażenie rzeżączkowe – rzadkie, ale ciężkie następstwo zdrowotne, w którym bakterie dwoinki rzeżączki dostają się do krwiobiegu. Objawia się gorączką, zapaleniem stawów oraz objawami skórnymi. Zmiany skórne najczęściej zlokalizowane są na dłoniach i stopach, w postaci krost na rumieniowym podłożu, czasem z komponentą krwotoczną;
• zapalenie spojówek – u dorosłych jest rzadkie, ale stanowi poważne zagrożenie dla noworodków. Objawia się silnym obrzękiem powiek i obfitą ropną wydzieliną z oka. Nieleczone zapalenie spojówek u noworodka może prowadzić do ślepoty.

Diagnostyka rzeżączki – jakie badania wykonać?

Szybkie i prawidłowe rozpoznanie jest podstawą właściwego postępowania i zapobiegania dalszemu rozprzestrzenianiu się choroby. Proces diagnostyczny rozpoczyna się od wywiadu lekarskiego, na podstawie którego lekarz decyduje o pobraniu materiału do badań laboratoryjnych z potencjalnego miejsca infekcji (kanał szyjki macicy, odbyt, gardło, spojówka, cewka moczowa u mężczyzn).

Postawienie diagnozy opiera się na trzech głównych metodach.

Dodatkowe badania w przypadku wykrycia bakterii dwoinki rzeżączki

Każda osoba, u której zdiagnozowano rzeżączkę, powinna zostać przebadana również w kierunku innych chorób przenoszonych drogą płciową.

Zalecany panel badań obejmuje:

• HIV – badanie należy wykonać dwukrotnie za pomocą testu IV generacji. Pierwszy test w dniu wizyty, a drugi po 6 tygodniach od ostatniego ryzykownego kontaktu seksualnego;
• kiła – diagnostykę przeprowadza się dwukrotnie – w dniu zgłoszenia się na badanie oraz po 6 tygodniach od ostatniego ryzykownego kontaktu;
• wirusowe zapalenie wątroby typu B i C – testy wykonuje się dwa razy: w dniu wizyty oraz po 3 miesiącach od ryzykownego kontaktu;
• Chlamydia trachomatis i Mycoplasma genitalium – jednorazowo, w dniu wizyty u lekarza.

Terapia rzeżączki opiera się na wczesnym wdrożeniu odpowiedniej antybiotykoterapii. Polega ono na przyjmowaniu leków zgodnie z aktualnymi rekomendacjami, które uwzględniają dane dotyczące oporności bakterii na antybiotyki.

Globalnym wyzwaniem jest niezwykła zdolność drobnoustroju do szybkiego nabywania oporności – leki skuteczne w przeszłości, jak penicylina, są dziś w dużej mierze bezużyteczne. 

Zgodnie z najnowszymi europejskimi i polskimi wytycznymi diagnostyki i leczenia, niepowikłanej rzeżączki o lokalizacji moczowo-płciowej, gardłowej lub odbytniczej zaleca się terapię skojarzoną – jednoczesne podanie dwóch antybiotyków. Taka podwójna terapia ma na celu zwiększenie skuteczności kuracji oraz spowolnienie narastania lekooporności. 

Rzeżączka – leczenie standardowe w niepowikłanym zakażeniu cewki moczowej, szyjki macicy i odbytnicy obejmuje:

• ceftriakson w jednorazowej dawce 1 g podawany w postaci domięśniowego zastrzyku;
• azytromycynę w jednorazowej dawce 2 g podawaną doustnie.

Gdy terapia pierwszego wyboru jest niemożliwa, stosuje się inne, alternatywne schematy, często również w skojarzeniu z azytromycyną.

Do leków alternatywnych należą:

• cefiksym (doustny);
• gentamycyna (w zastrzyku);
• spektynomycyna (w zastrzyku) – nieskuteczna w gardła;
• cyprofloksacyna (doustna), zalecana wyłącznie po potwierdzeniu wrażliwości w badaniu laboratoryjnym, ze względu na powszechną oporność.



W przypadku zapalenia narządów miednicy mniejszej lub zapalenia najądrza i jądra, po podaniu ceftriaksonu stosuje się dłuższą, trwającą 10-14 dni kurację antybiotykami doustnymi, takimi jak doksycyklina, dołącza się również metronidazol.

W rzeżączkowym zapaleniu spojówek u noworodków stosuje się ceftriakson. W ramach profilaktyki aplikowane są maści oczne, zawierające m.in. erytromycynę lub tetracyklinę.
 Stosowany jest również 2,5-procentowy roztwór jodopowidonu do oka.

Zdarza się, że antybiotykoterapia jedynie tymczasowo hamuje objawy i zmniejsza ilość patogenów, jednak nie eliminuje ich całkowicie, przez co pacjent nadal choruje i zaraża. Szczepy dwoinki rzeżączki, które są oporne na standardowo stosowane leki, najczęściej wykrywa się u heteroseksualnych mężczyzn.

Po upływie minimum dwóch tygodni od zakończenia leczenia, należy wykonać badanie kontrolne. Test ten jest niezbędny, aby potwierdzić, że terapia była skuteczna i wykluczyć obecność lekoopornych szczepów. 

Niezwykle ważnym elementem strategii terapeutycznej jest farmakoterapia partnerów seksualnych. Wszyscy partnerzy z ostatnich 60 dni powinni zostać poddani kuracji, niezależnie od objawów, aby przerwać transmisję i uniknąć kolejnych zachorowań. Po zakończeniu terapii należy powstrzymać się od kontaktów seksualnych przez 7 dni.

Powikłania nieleczonej rzeżączki

Zignorowanie objawów lub niewłaściwa farmakoterapia może prowadzić do poważnych, często nieodwracalnych konsekwencji zdrowotnych. Infekcja może rozprzestrzeniać się na inne organy, powodując przewlekłe zaburzenia i trwałe uszkodzenia, przy czym ryzyko poważnych następstw choroby jest szczególnie wysokie u kobiet ze względu na częsty skąpoobjawowy przebieg choroby.

Następstwa zdrowotne u kobiet – najpoważniejsze jest zapalenie narządów miednicy mniejszej. Dochodzi do niego, gdy patogeny przedostają się do macicy, jajowodów i jajników. Proces zapalny prowadzi do powstawania zrostów i blizn, co może skutkować ich niedrożnością, oraz powodować dodatkowe poważne konsekwencje m.in.:

• przewlekły ból w miednicy;
• ciąża pozamaciczna (stan zagrożenia życia); 
• niepłodność.

Długotrwałe skutki u mężczyzn:

• zapalenie najądrza i jądra, objawiające się silnym bólem i obrzękiem moszny – w rzadkich przypadkach może prowadzić do niepłodności;
• zapalenie gruczołu krokowego (prostaty);
• zwężenie cewki moczowej w wyniku bliznowacenia – utrudnia oddawanie moczu.

Zarówno u kobiet, jak i u mężczyzn, nieleczona rzeżączka może prowadzić do wspomnianego wcześniej rozsianego zakażenia rzeżączkowego.

U noworodków najtragiczniejszym następstwem zdrowotnym jest rzeżączkowe zapalenie spojówek, które bez wdrożenia właściwego postępowania, może doprowadzić do trwałej ślepoty.

Jak zapobiegać zakażeniu rzeżączką?

Zapobieganie rzeżączce opiera się na połączeniu odpowiedzialnych zachowań seksualnych, stosowaniu metod barierowych i regularnych kontrolach stanu zdrowia. Ważną rolę odgrywa edukacja zdrowotna.

Prawidłowe i konsekwentne stosowanie prezerwatyw (przez niemonogamicznych mężczyzn utrzymujących kontakty seksualne) jest najskuteczniejszą metodą ochrony. Prezerwatywa stanowi fizyczną barierę, która uniemożliwia kontakt z zakaźnymi wydzielinami i powinna być używana podczas każdego rodzaju stosunku – waginalnego, analnego i oralnego.

Szczególnie częstym, choć nierzadko lekceważonym, sposobem zakażenia jest kontakt oralny. Do zakażenia może dojść podczas każdej formy seksu oralnego. Ograniczenie liczby partnerów w sferze intymnej oraz utrzymywanie wzajemnie monogamicznych relacji z osobą przebadaną i zdrową jest filarem profilaktyki.

Regularne badania są istotne – ponieważ choroba często przebiega bezobjawowo, regularny skrining jest jedynym sposobem na wykrycie „cichej” infekcji. Osoby mające nowych lub wielu partnerów powinny regularnie wykonywać badania w kierunku rzeżączki.

Skuteczne zwalczanie przyczyny i leczenie rzeżączki polega na przyjmowaniu leków przez osoby chore i ich partnerów. Jest to również forma profilaktyki – przerywa łańcuch zachorowań.

Podsumowanie – dlaczego szybka diagnostyka jest kluczowa?

Rzeżączka pozostaje jedną z najpowszechniejszych chorób wenerycznych, a dane wskazują na niepokojący wzrost liczby zakażeń. Mimo że jest to infekcja bakteryjna, którą można skutecznie leczyć, jej podstępny charakter, czyni z niej poważne zagrożenie.

Szybka i precyzyjna diagnoza jest ważna, a z perspektywy zdrowia pacjenta, jest to jedyny sposób na uniknięcie groźnych konsekwencji zdrowotnych, takich jak niepłodność. Wczesne wykrycie i wdrożenie leczenia pozwala na całkowite wyleczenie.

Z perspektywy zdrowia społeczeństwa skuteczne leczenie osób chorych jest narzędziem do kontrolowania epidemii. Dlatego apel o przełamanie wstydu jest dziś ważniejszy niż kiedykolwiek. Regularne badania powinny stać się standardem dbania o zdrowie dla każdej osoby aktywnej seksualnie.