Nużeniec ludzki (demodekoza) – objawy na twarzy i oku, leczenie i domowe sposoby

Z tego artykułu dowiesz się:

• Czym jest nużeniec i jak dochodzi do zakażenia?
• Objawy i diagnostyka nużycy
• Przyczyny nużycy – jak można się zarazić?
• Leczenie nużycy – dostępne metody terapii
• Jak zapobiegać zakażeniu nużeńcem? Profilaktyka i higiena
• Nużeniec a choroby skóry

Czym jest nużeniec i jak dochodzi do zakażenia?

Nużeniec jest mikroskopijnym roztoczem, który żyje na skórze człowieka. Dorosły osobnik jest niewidoczny gołym okiem. Aby go zaobserwować, konieczne jest użycie mikroskopu.

Jesteśmy narażeni na infekcje dwóch gatunków tego pasożyta (oba żywią się wydzieliną gruczołów łojowych i złuszczonymi komórkami naskórka). Wyróżnia się:

• demodex folliculorum (nużeńca ludzkiego) – większego (mierzy około 0,3-0,4 mm). Jego ulubione miejsca bytowania to gruczoły łojowe lub mieszki włosowe, zwłaszcza w obrębie rzęs, brwi, policzków, nosa, czoła i skóry głowy. Zwykle żyje w skupiskach (czasem kilka osobników w jednym mieszku).
• demodex brevis (nużeńca krótkiego) – mniejszego (mierzy około 0,15-0,2 mm). Osiedla się głębiej – w gruczołach łojowych oraz w gruczołach Meiboma (wyspecjalizowanych gruczołach łojowych na powiekach). Częściej spotykany pojedynczo.

Cykl rozwojowy nużeńca trwa około 2-3 tygodnie. Samice składają jaja wewnątrz mieszka lub gruczołu, z których po kilku dniach wykluwają się larwy. Kolejne stadia rozwojowe to nimfa i osobnik dorosły. Pasożyt przemieszcza się głównie nocą, a jego standardową aktywność obserwuje się w środowisku, w którym panuje temperatura zbliżona do temperatury ciała. Nasila ją jednak ciepło.

Sama obecność pasożytów nie jest równoznaczna z chorobą. Nosiciel nie zawsze odczuwa dyskomfort związany z bytowaniem nużeńców na skórze. Do rozwoju dolegliwości dochodzi najczęściej, gdy liczba osobników na jednostkę powierzchni skóry wzrasta (z różnych przyczyn – opisujemy je poniżej). W takich warunkach infekcja skutkuje wystąpieniem objawów, a u osoby, która ich doświadcza, można stwierdzić nużycę (inaczej demodekozę – od nazwy rodzaju roztoczy Demodex).

Nużeniec występuje powszechnie na skórze dorosłych. Zaobserwowano, że w badanych populacjach częstość zachorowań na demodekozę wzrasta wraz z wiekiem – u osób powyżej 70 lat bardzo często stwierdzano obecność pasożyta w obrębie powiek oraz skóry czoła, nosa i policzków. U dzieci odnotowywano znacznie niższy odsetek zdiagnozowanych przypadków nużycy. Szuka się związku tej zależności z niewielką aktywnością gruczołów łojowych przed okresem dojrzewania.

Zanim jednak przejdziemy do opisania typowych objawów infekcji, warto omówić to, z czego wynikają. Co jest bezpośrednią przyczyną dolegliwości, które są zgłaszane przez pacjentów z nużycą?

• Nużeniec ma ostre końcówki odnóży. Porusza się wewnątrz mieszka włosowego, drażniąc jego ścianki. Skóra reaguje na to nadmiernym rogowaceniem i wytwarza dodatkową warstwę, która może zatykać ujście mieszka.
• Pasożyt składa jaja i po pewnym czasie obumiera. W mieszkach pozostają więc łuski chitynowe (pozostałości pancerza), wydzieliny oraz same jaja. Tworzą się charakterystyczne cylindryczne struktury, które w przypadku rozwiniętej infekcji widać w badaniu mikroskopowym u nasady włosa.
• W okolicy oczu widoczne są skutki mechanicznego blokowania ujść gruczołów przez pasożyta. Jeśli łój nie wypływa prawidłowo, oko zaczyna szybciej wysychać i jest bardziej narażone na podrażnienia.
• Na powierzchni pasożytów obecne są bakterie (m.in. Staphylococcus). Ich produkty przemiany materii, razem z resztkami chityny, drażnią tkanki i uruchamiają proces zapalny.
• Układ immunologiczny człowieka rozpoznaje wszystkie obce struktury i uruchamia pierwszą linię obrony – receptory TLR2. Do miejsca kolonizacji napływają komórki odpornościowe (neutrofile i limfocyty CD4), które produkują substancje nasilające stan zapalny (cytokiny, metaloproteinazy).

Występowanie objawów towarzyszących nużycy jest związane z miejscem bytowania pasożyta, a najbardziej dokuczliwe dolegliwości dotyczą skóry twarzy i powiek.

Objawy zakażenia nużeńcem, widoczne na skórze twarzy to:

• grudki i krostki w obrębie stref łojotokowych (na czole, policzkach, nosie i brodzie);
• rumień obejmujący policzki oraz nos;
• świąd i uczucie pieczenia skóry;
• łuszczenie się naskórka w okolicach brwi i skrzydełek nosa;
• nadmierne „wyświecanie się twarzy”.

Objawy nużycy w okolicy powiek (postaci ocznej choroby) to:

• uczucie piasku pod powiekami,
• zaczerwienienie okolicy oczu,
• łzawienie,
• widoczne sklejenie rzęs po przebudzeniu,
• białawo-woskowe mankiety u nasady rzęs (opisane powyżej cylindryczne struktury) – to typowy symptom, który jednoznacznie pozwala stwierdzić demodekozę,
• przerzedzenie i kruchość rzęs, a czasem nieprawidłowy kierunek ich wzrostu,
• widoczne drobne, poszerzone naczynia pod skórą w okolicy oczu,
• objawy zespołu suchego oka.

Objawy nużeńca bytującego na skórze głowy to:

• świąd, który nasila się w nocy lub po umyciu głowy (ciepłą wodą),
• nadmierne przetłuszczanie się włosów,
• łuszczenie się skóry (może mylnie przypominać łupież),
• podrażnienie i zaczerwienienie skóry (widoczne najczęściej u osób z krótkimi włosami),
• przerzedzenie włosów,
• niekiedy bolesność przy dotyku.

Jeśli doświadczasz podobnych objawów, koniecznie zgłoś się do lekarza. Diagnostykę i leczenie nużycy prowadzi dermatolog, do którego może skierować nas okulista lub lekarz pierwszego kontaktu (jeśli w pierwszej kolejności zgłosimy się na konsultację do jednego z tych specjalistów). 

Diagnostyka demodekozy zaczyna się standardowo od wywiadu. Lekarz pyta o czas trwania objawów, sytuacje nasilające dolegliwości (np. wysoką temperaturę lub stosowanie określonych kosmetyków), a także o nawyki związane z codziennym dbaniem o higienę. Następnie ocenia wygląd skóry w okolicach, w których pacjent zgłasza objawy. Specjalista zwraca uwagę na obecność rumienia, grudek, łuszczenia i wydzieliny, a w przypadku powiek – na kondycję rzęs i brzegów powiek.

Kiedy występujące objawy wskazują na obecność nużeńca, dermatolog może pobrać materiał do badania mikroskopowego, by jednoznacznie postawić rozpoznanie.

• Jeśli zmiany dotyczą okolic oczu, lekarz delikatnie usuwa pęsetą po kilka rzęs z górnej i dolnej powieki, umieszcza je w kropli specjalnego płynu na szkiełku i ocenia pod mikroskopem.
• Gdy badana jest skóra, także pobiera się jej próbkę – delikatnie zeskrobuje powierzchnię zmiany lub stosuje przezroczysty przylepiec, który po oderwaniu przenosi się na szkiełko mikroskopowe.

O rozpoznaniu demodekozy przesądza obraz kliniczny wraz z gęstością osobników. Pojedyncze roztocza u osoby bez dolegliwości nie oznaczają choroby i nie wymagają wdrożenia metod leczenia stosowanych w przypadku nasilonych infekcji.

Przyczyny nużycy – jak można się zarazić?

Aby doszło do rozwoju nużycy, musi pojawić się pierwszy najważniejszy czynnik – obecność pasożyta. Infekcje przenoszą się przede wszystkim przez bezpośredni kontakt z osobą zakażoną. Wystarczy przytulenie, wspólne spanie czy wykonywanie zabiegów kosmetycznych bez zachowania zasad higieny.

Pasożyt może przeżyć krótko poza skórą, jednak suche i przewiewne środowisko skraca jego żywotność. Mimo wszystko ryzyko rośnie, gdy korzysta się z tych samych ręczników, poszewek, gąbek do mycia czy pędzli do makijażu. Dotyczy to domowników, ale także miejsc publicznych (np. salonów kosmetycznych czy fryzjerskich).

Wcześniej już poruszyliśmy temat bezobjawowego nosicielstwa – u wielu osób nużeńce mogą żyć na skórze przez długi czas, nie powodując żadnych dolegliwości. Problem może pojawić się wtedy, gdy warunki w obrębie skóry ulegają zmianie lub słabnie skuteczność jej naturalnych barier ochronnych.

Jedną z głównych przyczyn niekontrolowanego namnażania się pasożytów jest obniżona odporność, która może wystąpić:

• w przebiegu schorzeń przewlekłych (np. cukrzycy typu 2),
• po długotrwałej antybiotykoterapii,
• w okresach dużego obciążenia organizmu (np. narażenia na stres, przetrenowania).

Pierwsze objawy demodekozy mogą pojawić się także u pacjentów, u których występuje zwiększona produkcja łoju oraz zmiana jego składu. Stan może wiązać się z zaburzeniami hormonalnymi, działaniem niektórych leków lub procesami związanymi ze starzeniem się skóry. Nadmiar sebum zapewnia nużeńcom stałe źródło pożywienia i dogodne warunki do składania jaj.

Ryzyko wzrasta także przy uszkodzeniu bariery naskórkowej. Może do tego dojść w przebiegu dermatoz, pod wpływem drażniących preparatów lub po zabiegach naruszających strukturę skóry. Utrata ciągłości warstwy ochronnej ułatwia pasożytom przenikanie w głąb mieszków włosowych i gruczołów łojowych.

Należy pamiętać, że powyższe czynniki mogą się na siebie nakładać – osoba z obniżoną odpornością, w okresie zwiększonego narażenia na stres, przy jednocześnie nieodpowiedniej higienie (często związanej z brakiem świadomości), będzie znacznie bardziej narażona na rozwój nużycy, niż wyedukowany pacjent, który miał nawet bezpośredni kontakt z nosicielem.

Postępowanie w terapii demodekozy wymaga nadzoru lekarza. Nużeniec to pasożyt, którego usunięcie jest trudne. Osobniki bytują stosunkowo głęboko i mają długi cykl życiowy. Skuteczne leczenie wymaga zwykle kilku tygodni, a w bardziej nasilonych przypadkach nawet kilku miesięcy. 

Na czym polega leczenie demodekozy? Najlepsze efekty daje połączenie leczenia miejscowego i ogólnego z modyfikacją codziennych nawyków. Postępowanie dobiera się indywidualnie – uwzględnia się rodzaj i lokalizację objawów, ich nasilenie, czas trwania choroby oraz ewentualne współistnienie innych problemów skórnych lub ocznych.

W leczeniu miejscowym stosuje się preparaty o działaniu przeciwpasożytniczym i przeciwzapalnym. Leki są dostępne w formie kremów, żeli lub maści (w składzie z metronidazolem, iwermektyną, permetryną lub benzoesanem benzylu). Rodzaj substancji czynnej, schemat leczenia i częstotliwość aplikacji preparatu ustala lekarz, tak by uzyskać maksymalną skuteczność przy jednoczesnym ograniczeniu podrażnienia skóry.

Przy objawach w obrębie powiek zaleca się mechaniczne oczyszczanie – zwykle pacjenci wykorzystują do tego specjalne chusteczki lub pianki, które usuwają wydzielinę, łuski i fragmenty pasożytów. Regularne dbanie w ten sposób o higienę zmniejsza ich liczebność i ułatwia działanie leków miejscowych. Specjalistyczne produkty powinny być jednak stosowane tylko zgodnie z rekomendacjami lekarza – nie służą do codziennej pielęgnacji i nie są środkiem wykorzystywanym w prewencji demodekozy. 

W cięższych postaciach choroby lub przy nawrotach rozważa się leczenie ogólne – np. przyjmowaną doustnie iwermektyną, niekiedy w połączeniu z antybiotykami o działaniu przeciwzapalnym.

U części pacjentów konieczne jest równoległe łagodzenie stanu zapalnego. W tym celu lekarz może krótkotrwale włączyć bardzo słabe miejscowe glikokortykosteroidy lub inhibitory kalcyneuryny – wyłącznie w ściśle określonych sytuacjach. Leczenie przeciwzapalne poprawia komfort życia, jednak nie usuwa samej przyczyny choroby, dlatego zawsze łączy się je z preparatami przeciwpasożytniczymi.

Równie ważne jak leczenie farmakologiczne są zmiany w codziennej pielęgnacji. Należy wprowadzić nawyki regularnego oczyszczania skóry łagodnymi preparatami, prania i prasowania pościeli w wysokiej temperaturze, unikania tłustych kosmetyków i kąpieli w bardzo ciepłej wodzie oraz częstej wymiany ręczników i dezynfekcji akcesoriów do makijażu.

A co z domowymi sposobami zwalczania infekcji pasożytniczych?

W internecie można natrafić na porady zachwalające działanie olejku z drzewa herbacianego. Składnik faktycznie zawiera związki o potencjalnym działaniu przeciwpasożytniczym, jednak ich skuteczność w leczeniu nużycy w domowych warunkach jest bardzo ograniczona. Stężenia składników aktywnych w olejku dostępnym w sprzedaży są zwykle zbyt niskie, by mogły wywołać terapeutyczny efekt. Natomiast skuteczne ilości są na tyle wysokie, że mogą powodować podrażnienia, reakcje alergiczne lub nasilać stan zapalny. Trzeba pamiętać, że samodzielne eksperymentowanie z leczeniem często prowadzi do przedłużenia problemów skórnych i nawrotów.

Jak zapobiegać zakażeniu nużeńcem? Profilaktyka i higiena

Świadomość zagrożenia i jego celowe unikanie zmniejsza ryzyko przeniesienia pasożyta między kolejnymi osobami i ogranicza jego namnażanie u bezobjawowych nosicieli.

O czym należy pamiętać?

• Myj ręce wodą z mydłem po każdym dotykaniu twarzy, oczu lub włosów.
• Używaj wyłącznie własnych ręczników i regularnie pierz je w temperaturze powyżej 60°C.
• Zmieniaj poszewki na poduszkę co 2-3 dni, a po praniu prasuj je gorącym żelazkiem.
• Korzystaj tylko z osobistych pędzli, gąbek i aplikatorów do makijażu (zwracaj na to uwagę w salonach kosmetycznych).
• Regularnie czyść okulary, oprawki i inne przedmioty mające kontakt z twarzą.
• Codziennie bardzo dokładnie zmywaj makijaż (starannie oczyszczaj skórę i brzegi powiek – zawsze w dwuetapowej pielęgnacji). 
• Przed wizytą w salonach fryzjerskich upewniaj się, że narzędzia, które są w nich wykorzystywane, zawsze są dezynfekowane po każdym kliencie.
• W przypadku wystąpienia objawów skonsultuj się z dermatologiem lub okulistą, aby zdiagnozować problem i szybko rozpocząć leczenie.

Nużeniec a choroby skóry – łojotokowe zapalenie skóry, trądzik różowaty i inne

Łojotokowe zapalenie skóry to przewlekły stan zapalny, w którym pojawia się rumień, nadmierne złuszczanie się naskórka oraz świąd, najczęściej w okolicy owłosionej skóry głowy, brwi, skrzydełek nosa i małżowin usznych. Choroba wiąże się z nadprodukcją sebum oraz nadmiernym rozmnażaniem drożdżaków z rodzaju Malassezia. W części przypadków obserwuje się również zwiększoną liczbę nużeńców w obrębie mieszków włosowych i gruczołów łojowych.

Obecność nużeńca na skórze wiąże się ze zmianami skórnymi, które spotyka się również w trądziku różowatym. W badaniach nad pacjentami z tego rodzaju problemami dermatologicznymi często stwierdza się zwiększoną liczbę D. folliculorum i D. brevis. Towarzyszą temu zaburzenia składu warstwy lipidowej oraz zmiany pH powierzchni skóry.

Pojawia się więc pytanie – czy to schorzenia dermatologiczne sprzyjają rozwojowi nużycy, czy raczej zarażenie nużeńcem wywołuje lub nasila objawy innych chorób skóry?

U części pacjentów łojotokowe zapalenie skóry głowy lub trądzik różowaty rozwijają się wcześniej. Dopiero później dochodzi do wzrostu liczby pasożytów. Stan zapalny i osłabienie bariery hydrolipidowej tworzą wtedy środowisko ułatwiające ich rozmnażanie.

Zdarzają się jednak sytuacje odwrotne, w których wysoka gęstość nużeńców poprzedza objawy przytoczonych dermatoz. Pasożyty drażnią struktury skóry, przenoszą bakterie oraz wywołują reakcje zapalne, które mogą uruchomić proces chorobowy lub nasilić już istniejące zmiany.

Z tego względu opisuje się relację dwukierunkową – nużyca może nasilać przebieg schorzeń skóry, a schorzenia skóry mogą zwiększać ryzyko nużycy. Jednak trzeba zaznaczyć, że prowadzone analizy na różnych grupach pacjentów mają pewne ograniczenia, a w wielu przypadkach nie udaje się jednoznacznie ustalić, co pojawiło się jako pierwsze.