Dysleksja – objawy, rodzaje i skuteczne metody terapii. Jak wspierać rozwój dziecka z trudnościami w nauce?

Z tego artykułu dowiesz się:

• Co to jest dysleksja rozwojowa i jakie są jej biologiczne przyczyny?
• Klasyfikacja zaburzeń – dysleksja, dysgrafia, dysortografia i dyskalkulia
• Objawy dysleksji na różnych etapach rozwoju – na co zwrócić uwagę?
• Diagnoza dysleksji i opinia o specyficznych trudnościach w nauce
• Najczęściej zadawane pytania

Co to jest dysleksja rozwojowa i jakie są jej biologiczne przyczyny?

Dysleksja, określana jako dysleksja rozwojowa, to specyficzna trudność w uczeniu się, której podłożem są uwarunkowania neurobiologiczne. Objawia się problemami z poprawnym pisaniem i czytaniem (np. opuszczanie liter), a także słabymi zdolnościami do dekodowania wyrazów. Dodatek słowa „rozwojowa” oznacza, że trudność ta towarzyszy dziecku od wczesnych lat życia, w odróżnieniu od nabytej (będącej np. skutkiem urazu mózgu).

Problemy dyslektyczne występują pomimo prawidłowego rozwoju intelektualnego dziecka, braku wad narządów zmysłów oraz mimo uczestniczenia w efektywnym procesie nauczania i sprzyjających warunkach społeczno-kulturowych.

W przeszłości uważano, że występuje 4-5 razy częściej u chłopców niż dziewczynek. Nowe badania dowodzą, że ta dysproporcja wynika w dużej mierze z błędów diagnostycznych.

Odsetek uczniów ze zdiagnozowaną dysleksją jest bardzo zbliżony dla obu płci – różnica wynosi niecałe 2%. Przy podziale na węższe kategorie można zauważyć pewne odmienności związane z płcią:

• nieczytelne pismo czterokrotnie częściej rozpoznawane jest u chłopców;
• trudności w poprawnej pisowni (ortografii) w większości rozpoznawane są u dziewczynek.

Konsekwencje dysleksji często wykraczają poza sferę edukacyjną. Trudności szkolne, brak zrozumienia ze strony otoczenia oraz powtarzające się niepowodzenia mogą prowadzić do zaburzeń emocjonalnych, narastającego stresu, obniżonej samooceny i wycofania. Dlatego tak ważne jest wczesne rozpoznanie dysleksji i odpowiednie wsparcie dziecka.

Przyczyny dysleksji są złożone – istotną rolę odgrywają czynniki genetyczne i neurobiologiczne.

Podłoże neurobiologiczne – jak pracuje mózg dyslektyka?

Dzięki badaniom obrazowym wiemy, że mózg osoby z dysleksją nie tylko funkcjonuje odmiennie, ale też różni się budową od mózgu osób bez tych trudności. To specyficzny, uwarunkowany biologicznie wzorzec rozwoju ośrodkowego układu nerwowego. Czym się charakteryzuje?

1. Nietypowa symetria w mózgu – budowa kory słuchowej

Jest to obszar, który odpowiada za analizę dźwięków. Zazwyczaj jest wyraźnie większy w lewej półkuli, tworząc naturalną asymetrię. U osób z dysleksją obie strony są niemal równe, co nazywamy nietypową symetrią.

2. Odmienne ułożenie komórek nerwowych – ektopie

Kiedy naukowcy przyjrzeli się mózgowi na poziomie mikroskopowym, zauważyli również niewielkie skupiska niedojrzałych neuronów, które w okresie płodowym przemieściły się w nietypowe miejsca. Takie zmiany mogą utrudniać sprawny przepływ informacji w mózgu, co wpływa m.in. na przetwarzanie języka.

3. Większy wysiłek mózgu podczas czytania

Uczeń bez dysleksji silnie aktywuje lewą i tylną część mózgu. U dziecka z dysleksją te obszary są znacznie mniej aktywne. 

W efekcie mózg dziecka nie rozpoznaje słów automatycznie. Zamiast tego musi „obchodzić” problem, angażując inne obszary odpowiedzialne za mowę. Dlatego czytanie jest wolniejsze, bardziej męczące i wymaga większego skupienia.

4. Brak automatyzacji i wolniejsze przetwarzanie bodźców

Odmienna budowa i zakłócenia pracy w prawym przednim płacie móżdżku (który odpowiada m.in. za płynność i automatyzację) tłumaczą, dlaczego dyslektykom trudniej przychodzi czytanie lub pisanie w sposób zautomatyzowany, bez konieczności ciągłego skupiania na tym uwagi.

Część trudności może wynikać także z wolniejszego przetwarzania bodźców wzrokowych i słuchowych, co utrudnia zauważanie drobnych różnic (np. między literami).

Genetyka a dysleksja – czy to cecha dziedziczna?

Badania pokazują, że dysleksja często ma podłoże genetyczne i może występować rodzinnie.

Jeśli jedno z rodziców ma dysleksję, prawdopodobieństwo jej wystąpienia u dzieci wynosi ok. 54-63%, a gdy oboje rodziców ma dysleksję – 72-73%.

Badacze wykazali powiązania z mutacjami genów, w tym m.in.:

• genu DCDC2 oraz KIAA0319;
• genu DYX1C1.

Odpowiadają one m.in. za prawidłową migrację komórek nerwowych w okresie płodowym, a ich nieprawidłowości wpływają na pogorszenie pamięci i przetwarzania fonologicznego.

Termin „specyficzne trudności w uczeniu się” określa objawy, które często współwystępują:

• dysleksja – trudności w czytaniu (rozpoznawanie i dekodowanie słów);
• dysortografia – trudności w opanowaniu poprawnej pisowni. Uczeń popełnia błędy ortograficzne, fonologiczne, gubi znaki podczas pisania, mimo że zna zasady ortografii;
• dysgrafia – trudności w pisaniu odręcznym. Pismo jest nieestetyczne, mało czytelne lub nieczytelne;
• dyskalkulia – problemy w rozumieniu relacji liczbowych, odczytywaniu symboli, wykonywaniu działań arytmetycznych i szacowaniu wielkości.

Trudności mogą dotyczyć różnych obszarów, a sama dysleksja może przyjmować odmienne postacie – w zależności od tego, czy dominują trudności wzrokowe, czy słuchowe.

Czym różni się dysleksja typu wizualnego od auditownej?

Rozróżnienie typów dysleksji pokazuje odmienność mechanizmów i wpływa na dobór terapii. W praktyce wyróżnia się m.in. dysleksję typu wzrokowego i słuchowego, które różnią się charakterem trudności.

Współwystępowanie dysleksji z ADHD i zaburzeniami SI

Dysleksja może wpisywać się w tzw. atypowy rozwój mózgu.Często współwystępuje z nadpobudliwością psychoruchową z deficytem uwagi (ADHD), która dodatkowo utrudnia proces przyswajania wiedzy.

Uczeń musi radzić sobie z deficytami językowo-percepcyjnymi oraz wtórnymi problemami m.in.:

• rozproszeniem uwagi;
• impulsywnością;
• słabą organizacją pracy. 

W takim przypadku terapia pedagogiczna może wymagać wsparcia poprzez trening skupienia uwagi lub farmakoterapię. 

Istotny jest również związek dysleksji z zaburzeniami integracji sensorycznej (SI). To powiązanie jest na tyle silne, że wyodrębniono tzw. dysleksję integracyjną.

Można ją zdiagnozować, gdy pojedyncze funkcje zmysłów badane oddzielnie nie wykazują zakłóceń (ich rozwój jest zgodny z wiekiem dziecka), a problem dotyczy koordynacji i łączenia bodźców napływających do różnych zmysłów jednocześnie.

Ten rodzaj dysleksji może powodować m.in.:

• nieprawidłowe napięcie mięśniowe;
• słabą koordynację ruchową;
• problemy z precyzyjnymi ruchami rąk (motoryka mała).

Z tego powodu psycholog w terapii dysleksji integracyjnej często musi opierać się na metodach pracy wykorzystujących stymulację integracji sensoryczno-motorycznej.

Objawy dysleksji na różnych etapach rozwoju – na co zwrócić uwagę?

Chociaż dysleksja ujawnia się zazwyczaj w trakcie nauki szkolnej, jej pierwsze sygnały mogą być zauważone i zdiagnozowane wcześniej. Daje to szansę na wyrównanie lub zmniejszenie deficytów u dziecka oraz może zapobiec niepowodzeniom edukacyjnym.

Jednym z narzędzi diagnostycznych jest Skala Ryzyka Dysleksji (SRD) prof. Marty Bogdanowicz, która ocenia częstotliwość występowania poszczególnych trudności. Każdej z nich przypisane są odpowiednie wartości punktowe, a na podstawie sumy uzyskanej w badaniu szacuje się wielkość ryzyka.

Badanie SRD obejmuje 24 wskaźniki rozwoju m.in.:

• rozwój motoryki dużej i małej (sprawność ruchową i manualną);
• koordynację wzrokowo-ruchową;
• funkcje wzrokowe i słuchowe;
• rozwój mowy i kompetencji językowych;
• lateralizację (dominację ręki);
• orientację w schemacie ciała i przestrzeni;
• zdolność koncentracji uwagi.

Skala nie służy do postawienia diagnozy, ale jest pomocna w podjęciu pewnych działań przez terapeutę.

Symptomy u przedszkolaka – ryzyko dysleksji i opóźniony rozwój mowy

Zwiększone prawdopodobieństwo wystąpienia dysleksji u przedszkolaka (wiek od 3 do 5 lat) może objawiać się m.in. poprzez:

• opóźniony rozwój mowy i funkcji językowych – trudności z poprawną wymową, utrzymywanie się uproszczonej wymowy typowej dla młodszych dzieci, zamienianie i przekręcanie słów oraz ograniczony zasób słownictwa. Brak umiejętności różnicowania rymów oraz wyodrębniania głosek i sylab w wyrazach;
• problemy w orientacji przestrzennej i schemacie ciała – mylenie kierunków – prawej i lewej strony;
• mała sprawność motoryki dużej i małej – niechęć lub niezdarność w zabawach ruchowych, jeździe na rowerku trzykołowym, niechęć do układania klocków czy rysowania, a także trudności w czynnościach precyzyjnych (np. zapinanie guzików, wiązanie sznurowadeł).

W tym okresie istotna jest rola rodziców, którzy dzięki codziennej obserwacji mogą jako pierwsi zauważyć niepokojące objawy i zgłosić się do psychologa.

Trudności w klasach I-III – problemy z czytaniem i orientacją w przestrzeni

W wieku szkolnym trudności mogą stać się wyraźne i przenosić się na grunt osiągnięć szkolnych:

• czytanie – wolne tempo, głoskowanie lub zgadywanie wyrazów, trudności ze zrozumieniem czytanego tekstu;
• pisanie – błędy ortograficzne, mylenie liter podobnych (np. p–b–d), pismo lustrzane, brzydkie pismo;
• pamięć i sekwencje – trudności z zapamiętywaniem dni tygodnia, tabliczki mnożenia czy ciągów cyfr;
• funkcje językowe – przekręcanie słów, błędy gramatyczne, trudności w budowaniu wypowiedzi;
• orientacja przestrzenna – mylenie kierunków, problemy z pojęciami „prawo–lewo”;
• uwaga – łatwe rozpraszanie się i trudności z koncentracją.

Tak szeroki zakres trudności pokazuje, że dysleksja obejmuje wiele powiązanych funkcji poznawczych.

Rozpoznanie dysleksji ma charakter wielospecjalistyczny. Często rozpoczyna się od obserwacji trudności przez nauczycieli, jednak wymaga również zaangażowania specjalistów poza szkołą.

Proces diagnostyczny obejmuje m.in. szczegółowy wywiad dotyczący rozwoju dziecka od okresu niemowlęcego. Ocenia się również poziom rozwoju intelektualnego (czy mieści się w normie intelektualnej) oraz stopień rozwoju funkcji poznawczych i językowych.

Istotnym elementem jest wykluczenie innych przyczyn, takich jak wady narządów zmysłów czy choroby neurologiczne.

Jeśli zauważasz u swojego dziecka takie trudności, warto skonsultować się ze specjalistą. Wczesna diagnoza pozwala szybciej wdrożyć skuteczne wsparcie. Obejmuje ono zarówno usprawnianie funkcji (np. percepcji wzrokowej, słuchowej czy motoryki), jak i wykorzystywanie mocnych stron dziecka, które wspomagają proces nauki.

6 kluczowych zasad skutecznej terapii dysleksji u dzieci

Niekiedy pomocne mogą być także nowoczesne narzędzia, takie jak programy komputerowe czy treningi wspierające skupienie uwagi.

Rola poradni psychologiczno-pedagogicznej i dostosowanie wymagań edukacyjnych

Diagnozę można uzyskać (najwcześniej w klasie III szkoły podstawowej, a w formie oceny „ryzyka dysleksji” dużo wcześniej) w poradni psychologiczno-pedagogicznej.

Poradnia wystawia opinię o specyficznych trudnościach w uczeniu się, która zobowiązuje szkołę do dostosowania standardowych metod nauczania i wymagań edukacyjnych do możliwości ucznia z dysleksją.

Dostosowania te mogą obejmować m.in.:

• unikanie czytania na głos tekstów na forum klasy;
• zapewnienie dłuższego czasu trwania sprawdzianów (a przy zaburzeniach koncentracji – oddzielnej sali);
• stosowanie łagodniejszych kryteriów oceny poprawności ortografii;
• umożliwienie pisania drukowanymi literami;
• wspieranie poleceń komunikatami wizualnymi;
• stwarzanie szans na wykazanie się w tych obszarach, w których dziecko ma predyspozycje twórcze. 

Zleca się też skierowanie dziecka na zajęcia korekcyjno-kompensacyjne (terapię pedagogiczną).

Dysleksja – najczęściej zadawane pytania

Czy dysleksja wpływa na poziom inteligencji (IQ)?

Nie. Gorsze osiągnięcia edukacyjne dyslektyka nie są przejawem niskich możliwości umysłowych. Definicja dysleksji jednoznacznie oddziela ją od ogólnej niepełnosprawności intelektualnej.

Czy z dysleksji można się całkowicie wyleczyć?

Nie. Dysleksja towarzyszy człowiekowi przez całe życie. Dzięki terapii uczniowie mogą wypracować mechanizmy, które minimalizują objawy. Choć u starszych dzieci mogą pozostać kłopoty z ortografią i powolne pisanie.

Jakie prawa ma uczeń z dysleksją podczas egzaminów państwowych?

Opinia o dysleksji z poradni psychologiczno-pedagogicznej uprawnia do zmiany warunków sprawdzianów oraz egzaminów zewnętrznych. Mogą to być: dłuższy czas na pisanie pracy, odpowiednia forma arkusza egzaminacyjnego z większą i bardziej czytelną czcionką, a także inne kryteria oceniania ortografii, interpunkcji czy pisma.