Kim jest hipokryta? Mechanizmy psychologiczne, przyczyny i wpływ na relacje

Z tego artykułu dowiesz się:

• Definicja hipokryzji – co oznacza bycie hipokrytą?
• Hipokryzja z perspektywy psychologii i psychiatrii
• Skąd się bierze hipokryzja? Przyczyny i uwarunkowania
• Jak rozpoznać hipokrytę? Cechy i zachowania
• Wpływ hipokryzji na relacje międzyludzkie
• Jak radzić sobie z hipokrytą? Strategie i podejście psychologiczne
• Hipokryzja a zdrowie psychiczne – czy warto szukać pomocy terapeuty?

Definicja hipokryzji – co oznacza bycie hipokrytą?

Hipokryzja najprościej opisywana jest jako rozbieżność między głoszonymi poglądami lub zasadami moralnymi a rzeczywistymi zachowaniami, a w Słowniku Języka Polskiego PWN ten termin pojawia się jako synonim obłudy, dwulicowości i nieszczerości.

Anglojęzyczne wyjaśnienia, poza sprzecznością słów i czynów, zaznaczają także element świadomego pozorowania określonych cech, uczuć lub przekonań.

W Słowniku Cambridge możemy przeczytać, że hipokryzja to:

• „behaviour which shows that someone does not really believe something that they say they believe or that is the opposite of what they do or say at another time” (w dosłownym tłumaczeniu: zachowanie, które wskazuje, że ktoś tak naprawdę nie wierzy w to, co twierdzi, że wierzy; lub zachowanie, które jest sprzeczne z tym, co robi lub mówi w innym momencie);
• „the act or state of pretending to be better than one is or to have feelings or beliefs which one does not actually have” (w dosłownym tłumaczeniu: czynność lub stan udawania, że jest się lepszym niż w rzeczywistości lub że ma się uczucia, lub przekonania, których w rzeczywistości się nie ma).

Szukając dalej, w literaturze moglibyśmy znaleźć jeszcze kilka konkretnie opisanych zachowań, które odnosiłyby się do tego, czym jest hipokryzja. Czy któreś z wyjaśnień byłoby bardziej trafne od innych? W danym przypadku – być może. Jednak w ogólnym rozumieniu wszystkie byłyby poprawne.

Dlaczego? Różne cechy hipokryzji uwidaczniają się w zależności od kontekstu, w jakim obserwujemy to zjawisko. I wszystkie nie muszą pojawiać się jednocześnie.

Hipokryzja może przybierać formę jawnej niespójności między deklaracjami a działaniami, ale i postać bardziej subtelnych mechanizmów obronnych, które pozwalają jednostce tłumaczyć swoje wybory czy minimalizować poczucie winy. Niekiedy przyjmowanie podwójnych standardów staje się jedynym narzędziem ochrony własnego wizerunku. 

W psychologii zachowań hipokrytów podkreśla się, że nie dotyczą one wyłącznie świadomego wprowadzania innych w błąd. Zjawisko to dotyczy również relacji z samym sobą i naginania moralności.

W psychiatrii zwraca się uwagę na złożoność motywów, które stoją za maskowaniem prawdziwych poglądów czy celów. Niejednokrotnie zauważono, że cechy hipokryty ujawniają się w sytuacjach społecznych, kiedy jednostka zabiega o aprobatę, bezpieczeństwo lub pozycję w grupie.

Mechanizmy obronne i dysonans poznawczy

Hipokryzja i dysonans poznawczy dotyczą odmiennych zjawisk, jednak bywają ze sobą mylone. 

Oba terminy dotyczą sprzeczności między wartościami a czynami i w obu przypadkach pojawia się mechanizm usprawiedliwiania (osoba szuka wyjaśnień lub racjonalizacji swoich zachowań), ale:

• w dysonansie poznawczym pojawia się napięcie psychiczne. To proces wewnętrzny. Człowiek dostrzega sprzeczność, odczuwa dyskomfort i podejmuje próbę jego złagodzenia poprzez uruchamianie różnych mechanizmów obronnych (na nich skupiamy się poniżej). 
• hipokryzja dotyczy przede wszystkim niezgodności pomiędzy tym, co ktoś deklaruje publicznie, a tym, jak postępuje. To postawa, w której rozbieżności i brak konsekwencji stają się widoczne dla najbliższego otoczenia – inni obserwują różnice między słowami a czynami. Często pojawia się tu świadome udawanie, które zazwyczaj nie wiąże się z poczuciem winy czy dyskomfortem psychicznym.

Osoby doświadczające dysonansu podejmują określone działania, aby obniżyć dyskomfort psychiczny. Niektóre z mechanizmów obronnych to:

• racjonalizacja – tworzenie uzasadnień dla sprzecznych czynów (np. „Musiałem/am skłamać, żeby nikogo nie urazić”);
• zaprzeczanie – odmowa uznania własnej niekonsekwencji (np. „Nie skłamałem/am, po prostu nie powiedziałem/am prawdy”);
• projekcja – przypisywanie innym tych samych sprzeczności (np. „Wszyscy tak robią”);
• minimalizowanie – umniejszanie znaczenia zachowania (np. „Przecież można mieć różne poglądy”).

Wśród mechanizmów obronnych wymienia się także zniekształcenia, fantazjowanie, wyparcie, pasywną agresję czy obracanie zachowań w żart. Co warto zapamiętać? Dysonans poznawczy i hipokryzja wzajemnie się nie wykluczają. Oba zjawiska mogą występować niezależnie, ale również nakładać się na siebie.

Przyjrzyjmy się trzem różnym scenariuszom:

• Hipokryzja pojawia się bez dysonansu poznawczego – osoba udaje przed innymi, ale nie odczuwa żadnego dyskomfortu ani potrzeby zmiany. Przykład: ktoś świadomie kłamie, nie traktując tego jako problemu moralnego.
• Dysonans poznawczy występuje bez hipokryzji – osoba doświadcza konfliktu wewnętrznego, choć na zewnątrz nie widać żadnej niekonsekwencji. Przykład: ktoś deklaruje uczciwość, że drobne oszustwo/kłamstwo, którego się dopuścił, budzi w nim silne wyrzuty sumienia, mimo że nikt inny nie jest tego świadomy.
• Oba zjawiska występują równocześnie – osoba na forum publicznym wygłasza opinię, która nie jest zgodna z rzeczywistością, jednocześnie odczuwa napięcie z powodu własnego kłamstwa.

Hipokryzja a zaburzenia osobowości

„Ale z Ciebie hipokryta” – takie słowa czasami padają w codziennych dyskusjach czy niewielkich konfliktach. Często nie myślimy o tym zjawisku jak o konsekwencji bardziej złożonych procesów, które zachodzą w psychice człowieka. 

A jednak… W wielu książkach z dziedziny psychologii lub psychiatrii wskazuje się na to, że rozpoznawanie hipokryzji może mieć głębsze podłoże psychologiczne. Okazuje się, że określone typy zaburzeń sprzyjają praktykowaniu zachowań, które interpretuje się jako zakłamanie, fałsz czy dużą przewrotność w swoich poglądach.

Podobne cechy charakteru przypisuje się osobowości:

•  narcystycznej (wyróżnia się silną koncentracją na własnej wyjątkowości, wysokim poczuciem własnej wartości i brakiem empatii wobec innych);
•  typu borderline (jest związana z niestabilnością emocjonalną, impulsywnością, zaburzonymi relacjami z otoczeniem oraz trudnościami z utrzymaniem spójnego obrazu własnej osoby);
• histrionicznej (charakteryzuje ją potrzeba nieustannego bycia w centrum uwagi, powierzchowna emocjonalność oraz teatralne zachowanie w kontaktach z innymi).

W zaburzeniach osobowości hipokryzja rzadko ma charakter w pełni świadomy. Najczęściej wynika z trudności w rozpoznawaniu własnych emocji, braku stabilnego poczucia tożsamości oraz silnej potrzeby potwierdzenia własnej wartości przez innych. 

Skąd się bierze hipokryzja? Przyczyny i uwarunkowania

Czy istnieje jeden uniwersalny powód, który tłumaczyłby pojawienie się hipokryzji w zachowaniu człowieka? Specjaliści są zgodni co do tego, że wpływają na nią pewne indywidualne predyspozycje, ale także otoczenie i kontakty społeczne.

Hipokryzja nie mieści się w definicji cechy charakteru w dokładnym sensie – nie jest trwałą, ugruntowaną właściwością, którą można przypisać każdej osobie na stałe. Niektórzy traktują ją jako element stylu funkcjonowania w społeczeństwie, wyuczoną reakcję na określone okoliczności albo narzędzie ochrony własnych interesów. Nie ma także podstaw, by uznawać hipokryzję za część temperamentu (wrodzonej konstrukcji psychicznej człowieka). Skąd więc się bierze? 

Wyjaśnienie przyczyn tego zjawiska wymaga szerszego spojrzenia na procesy kształtujące ludzkie zachowanie. Hipokryzja nie pojawia się nagle ani przypadkowo – zwykle rozwija się pod wpływem powtarzających się sytuacji, w których jednostka doświadcza rozbieżności pomiędzy otoczeniem a własnymi myślami. W codziennych relacjach wiele osób mierzy się z presją potrzeby dostosowania się do norm przyjętych w najbliższym środowisku, obawą przed wykluczeniem lub chęcią zyskania aprobaty. 

W publikacjach, które dotyczą tego tematu, opisuje się także wpływ doświadczeń wyniesionych z domu rodzinnego. Dziecko obserwujące dorosłych, którzy deklarują jedno, a postępują inaczej, często przyjmuje podobne strategie, by przetrwać w trudnym środowisku lub osiągnąć własne cele. W dorosłości wyuczony wzorzec może utrwalić się i powracać w różnych sytuacjach społecznych. 

Wśród uwarunkowań zachowań przypisywanych hipokrytom wymienia się również indywidualne zdolności do rozpoznawania i nazywania własnych emocji, różny poziom samoświadomości oraz umiejętność radzenia sobie z napięciem związanym z wewnętrzną niekonsekwencją.

I tak: 

• osoby o wysokiej wrażliwości na ocenę społeczną częściej prezentują zachowania zgodne z oczekiwaniami grupy, nawet jeśli stoją w sprzeczności z własnymi poglądami;
• osoby o stabilnym poczuciu tożsamości i rozwiniętej autorefleksji rzadziej wykazują skłonność do hipokryzji.

Co znaczy być hipokrytą? Charakterystyczne cechy to:

• powtarzające się nieścisłości między deklaracjami a postępowaniem,
• wyrażanie skrajnie różnych poglądów na ten sam temat w odmiennych okolicznościach (w innym czasie, przy innych odbiorcach),
• stosowanie podwójnych standardów i poczucie wyższości moralnej – surowe pouczanie innych przy łagodnym traktowaniu własnych przewinień,
• tłumaczenie swoich czynów wyjątkowymi okolicznościami lub presją sytuacji,
• naginanie prawdy, by zyskać sympatię (kosztem swojej autentyczności),
• publiczne krytykowanie zachowań, które samemu się popełnia,
• brak refleksji nad własną niespójnością.

Wpływ hipokryzji na relacje międzyludzkie

Hipokryta często zaczyna dostosowywać zachowanie i maskować prawdziwe intencje po to, by zmanipulować rozmówcę. Osoba świadomie prezentująca wartości lub postawy sprzeczne z własnym zachowaniem może wykorzystywać w ten sposób wykreowaną sytuację do tego, aby wywierać wpływ na otoczenie lub budować przewagę w grupie.

Dopóki hipokryta nie zostaje przyłapany, skutecznie kontroluje obraz własnej osoby w oczach innych. Zapewnia o zasadach, których sam nie przestrzega, aby kreować się na autorytet lub osobę godną moralnego podziwu. Otoczenie często podąża za takim wzorcem, nieświadomie realizując cele hipokryty. Manipulator (hipokryta) wzbudza zaufanie, uzyskuje przywileje, staje się niekwestionowanym liderem albo opiniotwórcą. W ten sposób może wpływać na decyzje innych, kształtować normy grupowe i przejmować kontrolę nad dynamiką relacji.

Manipulacja oparta na hipokryzji bywa trudna do zauważenia – ciężko jest zdemaskować hipokrytę, ponieważ często niespójności nie są oczywiste i wymagają „przyłapania” hipokryty na prezentowanej sprzeczności.

Po zauważeniu typowych zachowań mechanizmy manipulacyjne tracą skuteczność. Osoby, które wcześniej ulegały wpływom, odczuwają rozczarowanie i często reagują gniewem, wycofaniem lub otwartą konfrontacją.

Hipokryzja potrafi trwale zaburzyć atmosferę w rodzinie, zespole w pracy czy grupie przyjaciół. Nawet po upływie czasu trudno odbudować zaufanie i przywrócić autentyczność w relacjach, jeśli wcześniej doświadczono tego specyficznego rodzaju „oszustwa”.

Jak radzić sobie z hipokrytą? Strategie i podejście psychologiczne

Warto pamiętać, że zmienność poglądów nie zawsze wynika z celowego zamiaru oszukania innych. W wielu przypadkach źródłem omawianych zachowań będzie presja społeczna, trudności z rozpoznaniem własnych emocji, lęk przed odrzuceniem lub automatyczne mechanizmy obronne. Zdarza się, że osoba nie jest w pełni świadoma swojej niespójności, a deklaracje rozmijają się z czynami raczej z powodu wewnętrznego konfliktu niż złej woli. 

Jak reagować na hipokryzję, jeśli prowadzi do poważnych nadużyć, manipulacji lub szkodzi innym? 

• Podstawą jest zachowanie dystansu emocjonalnego i krytyczna obserwacja powtarzalnych schematów zachowań. Warto unikać otwartego konfliktu – konfrontacja z reguły prowadzi do wprowadzenia negatywnej atmosfery. Osoba stosująca hipokryzję rzadko przyznaje się do niespójności.
• Skuteczniejsze okazuje się zadawanie pytań, które pokazują różnice między deklaracjami a czynami („Jak to się ma do tego, co mówiłeś/aś wcześniej?”).
• Dobrą strategią pozostaje wyznaczanie granic i jasne komunikowanie oczekiwań.
• W relacjach zawodowych sprawdza się dokumentowanie ustaleń i dążenie do transparentności.

Hipokryzja a zdrowie psychiczne – czy warto szukać pomocy terapeuty?

Utrwalony wzorzec hipokryzji może wiązać się z obniżeniem samooceny, poczuciem winy, chronicznym napięciem psychicznym oraz trudnościami w tworzeniu autentycznych więzi. W niektórych przypadkach niespójność zachowań stanowi przejaw głębszych problemów psychicznych.

Gdy bliska osoba przejawia niepokojące zachowania i pogarsza relacje, można łagodnie zasugerować jej skorzystanie z profesjonalnej pomocy. Praca z psychoterapeutą umożliwia zrozumienie źródeł niespójności, rozwijanie samoświadomości oraz naukę autentycznej komunikacji i budowania zdrowych relacji z otoczeniem.

Nie warto pozostawać biernym na toksyczne zachowania, ale trzeba przy tym pamiętać, że zmiana wzorca wymaga autorefleksji po stronie osoby niespójnej i nie zawsze jest możliwa pod presją otoczenia.

Jak więc rozpoznać cechy hipokryty u siebie? Odpowiedz szczerze na poniższe pytania i zrób pierwszy krok ku temu, by radzić sobie z własną hipokryzją. 

• Zastanów się, czy regularnie tłumaczysz się wyjątkowością sytuacji, szukasz argumentów dla łamania własnych reguł lub tworzysz rozbudowane wyjaśnienia dla niespójnych działań. Co może być źródłem takich reakcji?
• Być może przejawiasz skłonność do surowej oceny cudzych błędów i jednoczesnego łagodnego traktowania własnych potknięć? 
• Czy zdarza Ci się prezentować inne wartości lub opinie w różnych grupach, dla zdobycia akceptacji, osiągnięcia sukcesu w pracy lub uniknięcia konfliktu?

Zwróć uwagę na te sygnały, a jeśli potrzeba rozpocznij pracę nad większą autentycznością w codziennych relacjach – samodzielnie lub z pomocą psychologa.