Kapsaicyna – właściwości, działanie i zastosowanie

Kapsaicyna to naturalny związek chemiczny odpowiedzialny za charakterystyczną ostrość m.in. papryczek chili. Choć kojarzony przede wszystkim z pikantnym smakiem i uczuciem pieczenia w ustach, jej właściwości wykraczają daleko poza zastosowania kulinarne. Od wielu lat kapsaicyna znajduje zastosowanie w medycynie, gdzie wykorzystuje się jej działanie przeciwbólowe, a także jest przedmiotem badań dotyczących wpływu na metabolizm, procesy zapalne oraz zdrowie układu sercowo-naczyniowego.

W ostatnich latach wzrosło również zainteresowanie potencjalnym wpływem kapsaicyny na redukcję masy ciała i spalanie tłuszczu. Nie brakuje jednak kontrowersji dotyczących skuteczności suplementów zawierających ten związek oraz jego rzeczywistego znaczenia dla zdrowia.

Kapsaicyna to naturalny związek chemiczny należący do grupy alkaloidów, a dokładniej kapsaicynoidów. Odpowiada za charakterystyczny ostry smak i uczucie pieczenia wywoływane przez papryczki chili. Kapsaicyna jest produkowana głównie w łożysku owocu papryki chili, czyli tkance znajdującej się wewnątrz. Jej biologiczną funkcją jest ochrona rośliny przed niektórymi szkodnikami i grzybami.

Ostrość papryczek chili określa się za pomocą skali Scoville'a, wyrażanej w jednostkach SHU (ang. Scoville Heat Units). Skala została opracowana w 1912 roku przez amerykańskiego farmaceutę Wilbura Scoville’a, który stworzył metodę pozwalającą ocenić stopień ostrości różnych odmian papryki. Pierwotnie pomiar polegał na stopniowym rozcieńczaniu ekstraktu z papryki w wodzie z dodatkiem cukru do momentu, aż grupa degustatorów przestawała odczuwać pieczenie. Im większe rozcieńczenie było potrzebne, tym wyższa była wartość SHU przypisywana danej papryce.

Obecnie tradycyjną metodę zastąpiły precyzyjne techniki laboratoryjne, takie jak HPLC. Pozwala ona na dokładne oznaczenie zawartości kapsaicyny oraz innych kapsaicynoidów odpowiedzialnych za ostrość papryki. Wyniki analiz chemicznych są następnie przeliczane na jednostki Scoville'a, dzięki czemu możliwe jest porównywanie różnych odmian papryczek.

Słodka papryka nie zawiera praktycznie kapsaicyny i osiąga 0 SHU. Popularne papryczki jalapeño mają zwykle od 2 500 do 8 000 SHU, natomiast cayenne od 30 000 do 50 000 SHU. Znacznie ostrzejsze są habanero, których ostrość może przekraczać 300 000 SHU. Rekordowe odmiany, takie jak Carolina Reaper czy Pepper X, osiągają ponad 2 miliony SHU. Warto pamiętać, że zawartość kapsaicyny może różnić się nawet w obrębie tej samej odmiany. Wpływają na nią między innymi warunki uprawy, nasłonecznienie, temperatura, stopień dojrzałości owocu oraz czynniki genetyczne.

Najbogatszym źródłem kapsaicyny są papryczki chili należące do gatunków Capsicum annuum, Capsicum frutescens i Capsicum chinense. Największe stężenie kapsaicyny występuje nie w nasionach, jak powszechnie się uważa, ale w łożysku papryki – jasnej błonie znajdującej się wewnątrz owocu, do której przytwierdzone są nasiona. Nasiona mogą wydawać się ostre głównie dlatego, że mają bezpośredni kontakt z tkankami zawierającymi kapsaicynę. Kapsaicyna jest pozyskiwana również przemysłowo z owoców chili.

Receptor TRPV1 (ang. Transient Receptor Potential Vanilloid 1) jest aktywowany przez wysoką temperaturę, kwaśne środowisko oraz kapsaicynę. Po związaniu z receptorem dochodzi do otwarcia kanałów jonowych i napływu jonów wapnia oraz sodu do komórki nerwowej. Impuls nerwowy dociera do mózgu, który interpretuje sygnały jako działanie wysokiej temperatury czy uszkodzenie tkanek, mimo, że w rzeczywistości to się nie dzieje. Pojawia się wtedy charakterystyczne uczucie pieczenia, gorąca czy bólu.

Przy dłuższej lub wielokrotnej ekspozycji dochodzi do tzw. desensytyzacji, czyli zmniejszenia wrażliwości zakończeń nerwowych. Kapsaicyna powoduje czasowe wyczerpanie neuroprzekaźników odpowiedzialnych za przewodzenie bodźców bólowych. W efekcie nerwy stają się mniej wrażliwe, a pacjent odczuwa zmniejszenie bólu.

Badania wskazują, że kapsaicyna może nieznacznie zwiększać wydatkowanie energii poprzez nasilenie termogenezy. Ponadto obserwowano przejściowy wzrost utleniania tłuszczów oraz niewielkie zmniejszenie apetytu u części badanych osób.

Najlepiej udokumentowaną właściwością kapsaicyny jest działanie przeciwbólowe. Preparaty miejscowe wykorzystuje się między innymi w leczeniu bólu mięśniowego, stawowego oraz niektórych rodzajów bólu neuropatycznego.

W badaniach laboratoryjnych kapsaicyna wykazywała zdolność do modulowania procesów zapalnych poprzez wpływ na wydzielanie cytokin i mediatorów stanu zapalnego. Niektóre prace sugerują też aktywność przeciwbakteryjną oraz przeciwgrzybiczą.

Niektóre wyniki badań sugerują, że kapsaicyna może wspierać prawidłowe funkcjonowanie śródbłonka naczyń krwionośnych, wpływać korzystnie na profil lipidowy oraz ograniczać procesy związane ze stresem oksydacyjnym.

W badaniach komórkowych i na modelach zwierzęcych kapsaicyna wykazywała zdolność do hamowania wzrostu niektórych komórek nowotworowych oraz indukowania ich śmierci. Jednocześnie nie istnieją obecnie wystarczające dowody potwierdzające skuteczność kapsaicyny jako leku przeciwnowotworowego u ludzi.

Maści, kremy i żele z kapsaicyną dające efekt rozgrzewające wykorzystuje się w przypadku bólu mięśni, przeciążeń, urazów sportowych oraz chorób zwyrodnieniowych stawów.

W medycynie w warunkach szpitalnych wykorzystuje się plaster zawierający 8% kapsaicyny. Wysokie stężenie substancji pozwala na długotrwałe zmniejszenie aktywności włókien nerwowych odpowiedzialnych za przewlekły ból neuropatyczny.

Jednymi z najczęstszych wskazań do stosowania kapsaicyny są neuropatia cukrzycowa oraz neuralgia po półpaścu. Neuropatia cukrzycowa jest jednym z najczęstszych powikłań przewlekłej cukrzycy. Chorzy mogą odczuwać ból, mrowienie, drętwienie, nadwrażliwość na dotyk oraz zaburzenia czucia. W takich przypadkach preparaty zawierające kapsaicynę pomagają zmniejszyć aktywność włókien nerwowych odpowiedzialnych za przewodzenie sygnałów bólowych, co może prowadzić do złagodzenia objawów i poprawy jakości życia pacjentów.

Drugim ważnym wskazaniem jest neuralgia po półpaścu (neuralgia postherpetyczna), będąca jednym z najczęstszych powikłań zakażenia wirusem ospy wietrznej i półpaśca (Varicella zoster virus). U części pacjentów ból utrzymuje się przez wiele miesięcy, a nawet lat po ustąpieniu zmian skórnych. Dolegliwości mogą mieć charakter ciągłego pieczenia, przeczulicy lub napadowych bólów o dużym nasileniu. W leczeniu tego schorzenia szczególne znaczenie ma plaster zawierający 8% kapsaicyny, który po jednorazowej aplikacji może zapewniać redukcję bólu przez kilka tygodni lub miesięcy.

W kosmetologii kapsaicyna wykorzystywana jest ze względu na swoje właściwości pobudzające mikrokrążenie. Można ją znaleźć w niektórych wcierkach do skóry głowy i preparatach antycellulitowych.

Kapsaicyna może w niewielkim stopniu zwiększać tempo przemiany materii oraz wspomagać wykorzystanie tłuszczu jako źródła energii.

Badania potwierdzają, że może ona nieznacznie zwiększać wydatek energetyczny i ograniczać apetyt, jednak efekty są zwykle umiarkowane.

Do najczęściej zgłaszanych działań niepożądanych należą pieczenie, zaczerwienienie skóry, uczucie gorąca oraz miejscowe podrażnienie.

Szczególną ostrożność powinny zachować osoby z chorobą refluksową przełyku, chorobą wrzodową, zespołem jelita drażliwego oraz innymi schorzeniami przewodu pokarmowego.

Preparaty miejscowe należy stosować zgodnie z zaleceniami producenta lub lekarza. Sposób stosowania kapsaicyny zależy od rodzaju preparatu oraz celu terapii. W przypadku kremów, maści i żeli dostępnych bez recepty najczęściej zaleca się nakładanie cienkiej warstwy preparatu na bolące miejsce od 3 do 4 razy dziennie przez okres kilku tygodni. Regularność stosowania ma duże znaczenie, ponieważ działanie przeciwbólowe nie pojawia się natychmiast – pełny efekt terapeutyczny zwykle rozwija się po kilku dniach lub tygodniach systematycznej aplikacji.

Jeżeli dojdzie do silnego podrażnienia skóry, należy przede wszystkim usunąć pozostałości preparatu. Ponieważ kapsaicyna jest związkiem dobrze rozpuszczalnym w tłuszczach, skuteczniejszym rozwiązaniem niż sama woda może być przemycie skóry olejem roślinnym, mlekiem, jogurtem naturalnym lub preparatem zawierającym tłuszcze. Następnie skórę można delikatnie umyć chłodną wodą z łagodnym środkiem myjącym.