Hematokryt – o czym mówi poziom HCT? Normy i interpretacja wyników morfologii

Wyniki morfologii krwi potrafią zająć całą kartkę A4. Trudno się dziwić, że nie są oczywiste do interpretacji – zwłaszcza gdy obok wartości liczbowych i różnych jednostek pojawiają się strzałki w górę i w dół. Jednym z parametrów morfologii krwi jest HCT – hematokryt. Co oznacza?

Hematokryt jest jednym z parametrów morfologii krwi. Krew składa się z osocza oraz z elementów morfotycznych. Wynik badania hematokrytu (HCT lub HT) wskazuje, jaką jej część zajmują krwinki czerwone (erytrocyty).

Wynik pokazuje procentowy stosunek objętości erytrocytów do całkowitej objętości krwi. Jak go rozumieć? Jeśli wynosi 42%, oznacza to, że 42% próbki tworzą erytrocyty. Pozostałe 58% to głównie osocze oraz w mniejszych ilościach pozostałe elementy morfotyczne krwi.

Na wartość HCT wpływają trzy zmienne: 

Odchylenia od normy w badaniu HCT mogą towarzyszyć wielu stanom i schorzeniom m.in.:

Nieprawidłowy wynik pojedynczego badania nie jest jednak podstawą do postawienia konkretnego rozpoznania. Lekarz traktuje go jako wskazanie do tego, by pogłębić diagnostykę.

Hematokryt, hemoglobina (HGB) i liczba czerwonych krwinek (RBC) opisują te same elementy morfotyczne krwi, ale z różnych perspektyw:

Dlatego w morfologii krwi te trzy parametry interpretuje się razem – każdy pokazuje inną cechę krwinek czerwonych.

Zakresy wartości dla HCT różnią się w zależności od wieku i płci, dlatego że liczba krwinek czerwonych oraz objętość całej krwi zmieniają się wraz z rozwojem organizmu i wpływem wielu procesów fizjologicznych.

Normy dla HCT są inne u kobiet i mężczyzn, ponieważ układ krwiotwórczy reaguje m.in. na hormony płciowe. Jakie przedziały wartości referencyjnych dla HCT wskazuje Polskie Towarzystwo Diagnostyki Laboratoryjnej?

Z czego wynikają te rozbieżności?

Testosteron nasila procesy związane z produkcją czerwonych krwinek. Pod jego wpływem nerki wydzielają więcej erytropoetyny (EPO) – hormonu, który pobudza szpik kostny do tworzenia erytrocytów. Oddziałuje również na wykorzystanie żelaza, potrzebnego do budowy hemoglobiny. Stąd u mężczyzn we krwi krąży więcej krwinek czerwonych i (analogicznie) hematokryt osiąga wyższe wartości.

U noworodków wartość hematokrytu jest fizjologicznie bardzo wysoka – wynosi od 44 do 68% (najwyższy poziom utrzymuje się w pierwszych 3 dniach po porodzie). Dlaczego?

Płód w macicy rozwija się w warunkach względnego niedoboru tlenu. Na skutek tego reaguje większą produkcją erytrocytów, aby efektywnie go transportować. Po narodzinach, gdy dziecko zaczyna oddychać samodzielnie, nadmiar krwinek stopniowo się zmniejsza i wartość hematokrytu się obniża.

U niemowląt i dzieci rekomendowane zakresy zmieniają się w zależności od wieku (stopniowo się zawężają). Wynoszą od 28-48% (w 2. i 3. miesiącu życia) do 37-44% (w wieku 12-13 lat). 

W okresie dojrzewania wartości zaczynają się różnicować ze względu na płeć:

Zakresy referencyjne wyznacza się statystycznie. Najczęściej opisują środkowy przedział, w którym mieści się 95% wyników uzyskanych u zdrowych osób z danej populacji. Laboratoria mogą korzystać z własnych danych, zakresów opracowanych przez producenta analizatora lub danych populacyjnych. 

W rutynowej morfologii krwi wartość hematokrytu najczęściej wylicza analizator hematologiczny na podstawie liczby erytrocytów oraz ich średniej objętości. 

Pomiar mikrohematokrytowy wykorzystuje się głównie jako badanie referencyjne, między innymi do weryfikacji wyniku. W tym badaniu próbkę krwi żylnej (standardowo pobieranej z żyły łokciowej) umieszcza się w cienkiej szklanej kapilarze i odwirowuje. Po tym erytrocyty opadają na dno, a laboratorium mierzy, jaką część całego słupka krwi zajmuje powstała warstwa.

Wartości HCT poniżej normy mogą świadczyć o tym, że krwinki czerwone „zajmują mniej miejsca” niż powinny w stosunku do całkowitej objętości krwi.

Niedokrwistość to stan, w którym stężenie hemoglobiny jest zbyt niskie, przez co krew ma mniejszą zdolność transportu tlenu do tkanek. Często towarzyszy temu zbyt mała liczba erytrocytów, ich zmniejszona objętość lub zbyt mała zawartość hemoglobiny w krwince.

Żelazo jest potrzebne do tworzenia hemoglobiny. Przy niedoborze tego składnika organizm nadal produkuje czerwone krwinki, ale często powstają one mniejsze i słabiej wypełnione białkiem, które jest niezbędne do transportu tlenu.

W przypadku niedoboru żelaza w morfologii krwi często pojawiają się następujące odchylenia:

Przyczyn niedoboru może być wiele – nieodpowiednio zbilansowana dieta, zaburzenia wchłaniania w jelitach (np. w celiakii) albo przewlekła utrata krwi.

Witamina B12 i kwas foliowy są niezbędne do syntezy DNA i podziałów komórek w szpiku kostnym. Przy ich niedoborze dojrzewanie erytrocytów zostaje zaburzone – krwinki są większe, niż powinny, ale jest ich mniej. Taki typ niedokrwistości nazywa się megaloblastyczną i w morfologii krwi daje inny obraz niż niedobór żelaza. Poza obniżonym poziomem hematokrytu i obniżonym stężeniem hemoglobiny bardziej typowe są wartości:

Obniżona wartość hematokrytu może pojawić się wtedy, gdy organizm traci krew szybciej, niż szpik kostny jest w stanie odtworzyć erytrocyty. Dotyczy to m.in.:

Samo uzupełnianie niedoborów pokarmowych nie wystarczy, jeśli przyczyna takiego stanu nie zostanie zdiagnozowana i wyeliminowana (lub możliwie opanowana).

U pacjentów z przewlekłą chorobą nerek wydzielanie erytropoetyny może być zbyt niskie. W efekcie szpik kostny otrzymuje słabszy sygnał do produkcji erytrocytów, co z czasem może prowadzić do niedokrwistości oraz obniżenia wartości hematokrytu i stężenia hemoglobiny.

Sposób gospodarowania żelazem zmienia się również na skutek utrzymującego się stanu zapalnego. Część tego pierwiastka nie jest „przekazywana” do szpiku kostnego. Dzieje się tak m.in. w chorobach autoimmunologicznych, zapalnych chorobach jelit, przewlekłych zakażeniach oraz niektórych nowotworach.

Kiedy krew transportuje za mało tlenu z płuc do tkanek, organizm szybko daje o tym znać. Najbardziej charakterystycznym objawem jest zmęczenie i osłabienie nieproporcjonalne do wysiłku. Towarzyszy temu bladość skóry i śluzówek (widoczna na spojówkach i wewnętrznej stronie warg). Przy głębszej niedokrwistości mogą pojawić się trudności z oddychaniem, kołatanie serca i zawroty głowy.

Nadkrwistość może wynikać ze zwiększenia liczby krwinek czerwonych albo zmniejszenia objętości osocza.

Przy odwodnieniu objętość osocza maleje. Chociaż produkcja krwinek czerwonych nie ulega zmianie, ich udział w krwi rośnie – dlatego wynik może być zbyt wysoki.

Do odwodnienia dochodzi najczęściej:

Jeśli przyczyną podwyższonego poziomu HCT było wyłącznie odwodnienie, wartości zwykle wracają do normy po uzupełnieniu płynów.

Gdy organizm musi przez długi czas funkcjonować w warunkach niższej dostępności tlenu, nerki mogą reagować zwiększonym wydzielaniem erytropoetyny. Takie zmiany obserwuje się u osób:

Podobne mechanizmy można obserwować u osób długo przebywających na dużych wysokościach (w warunkach niższej zawartości tlenu w powietrzu).

Czerwienica prawdziwa to nowotwór mieloproliferacyjny – choroba szpiku kostnego, w której komórki macierzyste namnażają się w niekontrolowany sposób. W takich przypadkach wartość hematokrytu trwale i wyraźnie przekracza normę (często powyżej 60%).

Erytrocytoza wtórna to stan, w którym szpik produkuje więcej krwinek w odpowiedzi na sygnały „z zewnątrz” (bodźce spoza samego szpiku). Może wynikać z chorób płuc, nerek (guzów wydzielających EPO), ale też ze stosowania syntetycznej erytropoetyny (nielegalny doping w sporcie).

U pacjentów z wysokim poziomem hematokrytu krew staje się bardziej lepka. Serce pracuje z większym obciążeniem, a przepływ w drobnych naczyniach krwionośnych zwalnia. Jednocześnie wyższy stosunek objętości krwinek czerwonych do pełnej krwi sprzyja ich kontaktowi z płytkami krwi i ścianą naczyń. W takich warunkach łatwiej tworzą się zakrzepy.

W ciąży stopniowo zwiększa się objętość krwi, aby zapewnić jej prawidłowy przepływ przez łożysko i przygotować organizm kobiety do porodu.

Najbardziej rośnie objętość osocza – zwykle o około 40-50%. Liczba erytrocytów również się zwiększa, ale w mniejszym stopniu – najczęściej o około 20-30%. W efekcie krwinek czerwonych jest więcej niż przed ciążą, ale są one bardziej „rozcieńczone” w większej objętości osocza.

W I trymestrze ciąży wartość hematokrytu jest zbliżona do wartości sprzed ciąży lub jest nieznacznie niższa. Największy spadek przypada na II trymestr. W III trymestrze wartości stabilizują się, choć nadal są niższe niż u kobiety niebędącej w ciąży.

Za dolną granicę normy dla kobiet ciężarnych przyjmuje się hematokryt na poziomie 32% w II trymestrze oraz 33% w III trymestrze. 

Jeśli hematokryt ulega obniżeniu, towarzyszy mu niskie stężenie hemoglobiny, a kobieta zgłasza zmęczenie, duszność lub kołatanie serca – lekarz prowadzący ciążę powinien ocenić możliwe przyczyny takiego stanu i w razie potrzeby zalecić suplementację.

Wczesne wykrycie niedokrwistości w ciąży ma realny wpływ na zdrowie matki i dziecka. Głęboka anemia może upośledzać transport tlenu do płodu i zwiększać ryzyko przedwczesnego porodu.

Wynik HCT zawsze należy analizować razem z pozostałymi parametrami morfologii.

HCT pokazuje tylko, jaką część objętości krwi zajmują erytrocyty. Nie mówi jednak samodzielnie, dlaczego ta część jest większa lub mniejsza. Dlatego trzeba zestawić go z HGB, MCV i RBC.

Kontekst i dynamika są ważniejsze niż bezwzględna wartość. Duże znaczenie ma to, czy wynik zmienił się nagle, czy odchylenie narastało stopniowo, a także jakie są wartości hemoglobiny, liczba erytrocytów i objawy pacjenta.

Szybkiej konsultacji wymagają zwłaszcza:

Jeśli HCT, HGB, MCV lub RBC odbiegają od normy, lekarz może zlecić dodatkowe badania. Zakres diagnostyki zależy od pozostałych parametrów morfologii, objawów pacjenta, chorób przewlekłych, przyjmowanych leków oraz ryzyka utraty krwi.

Dalsza diagnostyka obejmuje najczęściej: